-
شاید همیشه فکر میکردید که فیلمسازی کار آدمهای حرفهای است. کسانی که در دانشگاههای سینمایی درس خواندهاند، دوربینهای چند صد میلیونی دارند و با اصطلاحاتی مثل لانگ شات و دیزالو سر و کار دارند. اما اجازه بدهید یک راز را با شما در میان بگذارم: فیلمسازی از یک ایده ساده و یک دوربین شروع میشود، همین!
نگاهی به کارگردانهای بزرگ بیندازید؛ بیشتر آنها با فیلم های کوتاه و تجهیزات ساده شروع کردهاند. حتی بسیاری از آنها فیلمهای اولشان را با دوربینهای آماتوری یا حتی موبایل ساختهاند. این یعنی شما هم میتوانید بدون داشتن یک استودیو مجهز یا یک تیم صدنفره، اولین فیلم خود را بسازید.
در ادامه این مطلب یاد میگیرید که چطور بدون بودجههای هنگفت، صفر تا صد ساخت فیلم سینمایی را طی کنیم و فیلم خود را بسازید، سناریوی خوبی بنویسید، صحنهها را هوشمندانه فیلمبرداری کنید و در نهایت فیلمتان را منتشر کنید. حتی درباره قوانین فیلمسازی در ایران هم صحبت خواهیم کرد تا مطمئن شوید که اثرتان بدون مشکل به نمایش درخواهد آمد.
قبل از اینکه دوربین را روشن کنید و بگویید اکشن!، باید چند نکته مهم را یاد بگیرید. فیلمسازی بدون آشنایی با اصول اولیه و مراحل تولید فیلم، مثل پختن غذا بدون دستور پخت است. شاید خوششانس باشید و نتیجه قابل قبولی بگیرید، اما احتمال اینکه چیزی عجیب و غریب از آب دربیاید، خیلی بیشتر است!
نگران نباشید، قرار نیست شما را با مباحث پیچیده سینمایی بمباران کنیم. همه چیز را طوری توضیح میدهیم که بدون نیاز به تجهیزات گرانقیمت و بدون داشتن مدرک سینمایی، بتوانید فیلم خودتان را بسازید. فیلمسازی فقط به داشتن دوربین و فشردن دکمه ضبط خلاصه نمیشود. بلکه ترکیبی از داستانگویی، نورپردازی، صدا، حرکت دوربین و چند نکته ظریف دیگر است که اگر آنها را رعایت کنید، حتی با یک موبایل هم میتوانید فیلمی بسازید که حرفهای به نظر برسد.
نیازی به بالا بردن هزینه تولید فیلم نیست، چون یک گوشی هوشمند هم میتواند برای شروع فیلمسازی کافی باشد. البته اگر قصد دارید حرفهایتر کار کنید، دوربینهای DSLR یا Mirrorless گزینههای بهتری هستند، اما مهمتر از نوع دوربین، نحوه استفاده از آن است. نورپردازی مناسب میتواند کیفیت فیلم را چند برابر بهتر کند. نور طبیعی، مانند نور پنجره، بهترین گزینه است و در فضای داخلی میتوانید از چند چراغ ساده برای روشنایی استفاده کنید. تنها چیزی که باید از آن اجتناب کنید، نورهای خیلی تند و سایههای بد روی چهره بازیگران است.
صدا یکی از عوامل کلیدی در جذابیت فیلم است. اگر میکروفون خارجی ندارید، از یک گوشی دیگر برای ضبط صدا استفاده کنید یا در محیطی آرام فیلمبرداری کنید تا نویزهای پسزمینه کاهش یابد. تصویری عالی بدون صدای مناسب، فیلم را غیرقابلتماشا میکند. از طرف دیگر، کادربندی صحیح و انتخاب زاویههای مناسب دوربین، باعث میشود فیلم حرفهایتر به نظر برسد. قاعده یکسوم یکی از مهمترین تکنیکهاست که کمک میکند سوژه در جای درستی از تصویر قرار بگیرد. همچنین، حرکتهای کنترلشده دوربین، مخاطب را بیشتر درگیر فیلم میکند.
برای حرفهای به نظر رسیدن فیلم، نیازی به تجهیزات گران نیست، بلکه استفاده صحیح از نور، صدا و ترکیببندی تصویر تفاوت اصلی را ایجاد میکند. حالا که اصول اولیه را یاد گرفتهاید، وقت آن است که ایده خود را به یک سناریوی واقعی تبدیل کنید.
حالا که اصول اولیه را یاد گرفتهاید، قبل از شروع فیلمبرداری باید همه چیز را منظم کنید. فیلمسازی بدون برنامهریزی مثل ساختن خانه بدون نقشه است؛ شاید چیزی بسازید، اما احتمالاً نتیجه آنطور که میخواستید نخواهد شد.
اولین و مهمترین گام، داشتن یک سناریو است. هر فیلمی، حتی اگر کوتاه باشد، باید یک داستان منسجم داشته باشد. اگر ایدهای در ذهن دارید، آن را روی کاغذ بیاورید. لازم نیست فیلمنامهای پیچیده بنویسید، اما حداقل بدانید که فیلمتان قرار است از کجا شروع شود، چه اتفاقاتی در آن بیفتد و چطور به پایان برسد. اگر صحنههای مهمی در ذهن دارید، بهتر است آنها را مشخص کنید تا هنگام فیلمبرداری دچار سردرگمی نشوید. حتی میتوانید داستان را در قالب چند جمله خلاصه کنید و بعد جزئیات را گسترش دهید.
ساخت فیلم نیازمند زمانبندی دقیق است. باید مشخص کنید که چه صحنههایی را در هر روز فیلمبرداری میکنید و چه تجهیزاتی لازم دارید. همه چیز، از دوربین و میکروفون گرفته تا نورپردازی و لباسها، باید از قبل آماده باشد تا در حین کار دچار مشکل نشوید. لوکیشن مناسب، به داستان فیلم جان میبخشد. بسته به داستان، ممکن است در خانه، خیابان یا یک مکان خاص فیلمبرداری کنید. اگر در فضای عمومی فیلم میگیرید، بهتر است از قبل مجوز بگیرید تا وسط کار به دردسر نیفتید.
اگر فیلمتان بازیگر دارد، باید از قبل زمانبندی و نیازهای آنها را مشخص کنید. لباسها، گریم و وسایل صحنه را آماده کنید تا هنگام فیلمبرداری چیزی جا نماند. یکبار دیگر برنامه را مرور کنید و مطمئن شوید که برای همه چیز آماده هستید. پیشتولید یکی از مهمترین مراحل فیلمسازی است. هرچقدر این مرحله را دقیقتر انجام دهید، فیلمبرداری راحتتر خواهد بود. حالا که همه چیز را آماده کردهاید، وقت آن است که فیلمبرداری را شروع کنید!
حالا که همه چیز آماده است، فیلمبرداری را شروع کنید. همیشه قبل از ضبط، نور، صدا و زاویه دوربین را بررسی کنید و از هر صحنه چند برداشت بگیرید. لرزش دوربین کیفیت فیلم را پایین میآورد، پس اگر سهپایه ندارید، از تکیهگاههای ثابت استفاده کنید.
بازیگران را راهنمایی کنید تا طبیعی بازی کنند. اگر اشتباه کردند، به آنها فرصت دهید و نگران نباشید؛ تدوین همهچیز را اصلاح میکند. صدا را جدی بگیرید، از میکروفون اکسترنال استفاده کنید یا تا حد ممکن به منبع صدا نزدیک شوید.
نور مناسب، کیفیت تصویر را چند برابر بهتر میکند. در فضای باز، بهترین زمان فیلمبرداری صبح زود یا عصر است. در محیط داخلی، نور طبیعی یا ترکیب چند منبع نور را امتحان کنید. با رعایت این نکات، فیلمبرداری را به بهترین شکل انجام دهید و برای تدوین آماده شوید.
فیلمبرداری تمام شده و حالا باید فیلم خام خود را به یک اثر جذاب تبدیل کنید. تدوین یعنی حذف صحنههای اضافی، مرتبسازی سکانسها، تنظیم صدا و رنگ، و اضافه کردن موسیقی و جلوههای لازم. برای این کار، میتوانید از نرمافزارهای رایگانی مثل DaVinci Resolve یا گزینههای حرفهایتر مثل Adobe Premiere Pro استفاده کنید.
حذف صحنههای غیرضروری باعث میشود فیلم شما ریتم بهتری داشته باشد. از افکتهای تصویری زیاد استفاده نکنید؛ انتقالهای ساده مثل کات مستقیم یا دیزالو معمولاً بهترین گزینهها هستند. همچنین، با تصحیح رنگ، میتوانید حس بهتری به فیلم بدهید؛ رنگهای گرم برای صحنههای پرهیجان و رنگهای سرد برای لحظات دراماتیک مناسبترند.
کیفیت صدا را جدی بگیرید. اگر صحنهای صدای ضعیفی دارد، میتوانید دیالوگها را دوباره ضبط کنید. افکتهای صوتی مثل صدای پا یا باران، به واقعیتر شدن فیلم کمک میکنند. موسیقی هم نقش مهمی دارد؛ متناسب با فضای فیلم، موسیقی مناسب انتخاب کنید، اما قوانین کپیرایت را رعایت کنید.
در نهایت، یکبار فیلم را از ابتدا تا انتها ببینید و مشکلات احتمالی را برطرف کنید. اگر همه چیز درست است، تبریک! فیلم شما آماده نمایش است. حالا فقط یک قدم تا انتشار و دیده شدن فیلمتان باقی مانده است!
خب، شما فیلم خود را ساختهاید، تدوین کردهاید و حالا آمادهاید که آن را به دنیا نشان دهید. اما یک مشکل وجود دارد: در ایران، برای نمایش عمومی فیلم، باید مجوزهای قانونی دریافت کنید. بدون این مجوزها، فیلم شما نه در سینماها اکران میشود، نه در جشنوارههای رسمی پذیرفته میشود و نه حتی میتوانید آن را بهصورت آنلاین در پلتفرمهای داخلی منتشر کنید.
اما نگران نباشید! گرفتن مجوز، برخلاف چیزی که ممکن است تصور کنید، یک غول بیشاخ و دم نیست. کافی است بدانید که چه مدارکی لازم دارید، به کجا باید مراجعه کنید و چه چیزهایی را باید رعایت کنید. در ادامه، همه چیز را برایتان توضیح میدهم تا در این مسیر گم نشوید.
اگر قصد دارید فیلمی بسازید که بعداً در سینماها، جشنوارهها یا حتی تلویزیون نمایش داده شود، باید از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی پروانه ساخت بگیرید. این مجوز مثل یک بلیط ورود است که نشان میدهد فیلم شما از نظر قانونی مشکلی برای تولید ندارد.
برای دریافت پروانه ساخت، باید یک درخواست رسمی به همراه یک نسخه از فیلمنامه کامل خود را به اداره کل نظارت و ارزشیابی سازمان سینمایی تحویل دهید. آنها فیلمنامه شما را بررسی میکنند و اگر محتوای آن مطابق با قوانین فرهنگی و اجتماعی کشور باشد، پروانه ساخت صادر میشود.
اگر فیلم شما مستند یا کوتاه باشد، میتوانید از طریق انجمن سینمای جوانان ایران یا مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی اقدام کنید. این مسیر معمولاً سریعتر و کمدردسرتر است، بهخصوص برای فیلمهای غیرتجاری.
اگر تمام فیلم شما در یک اتاق بسته و بدون حضور افراد غریبه ضبط میشود، احتمالاً نیازی به مجوز فیلمبرداری ندارید. اما اگر قصد دارید در خیابان، پارک، بازار یا هر مکان عمومی دیگری فیلمبرداری کنید، اوضاع کمی فرق دارد.
برای فیلمبرداری در مکانهای عمومی، باید از اداره اماکن نیروی انتظامی یا مؤسسه ناجی هنر مجوز بگیرید. چرا؟ چون ممکن است فیلمبرداری شما باعث اختلال در عبور و مرور یا جلب توجه افراد شود و نیروی انتظامی بخواهد بداند که این گروه فیلمبرداری وسط خیابان چه میکند!
مراحل دریافت مجوز معمولاً شامل ارائه نامه درخواست رسمی، معرفینامه از یک نهاد سینمایی و توضیح مختصر درباره فیلم و لوکیشنهای فیلمبرداری است. پس اگر قرار است در یک مکان عمومی فیلم بگیرید، قبل از اینکه دوربین را راه بیندازید، مطمئن شوید که این مجوز را گرفتهاید، تا در میانه فیلمبرداری با دردسر مواجه نشوید.
اگر میخواهید فیلمتان را در سینماها اکران کنید، در جشنوارههای داخلی شرکت کنید یا حتی آن را در پلتفرمهای آنلاین منتشر کنید، باید پروانه نمایش داشته باشید.
پروانه نمایش هم مثل پروانه ساخت از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی صادر میشود. بعد از اینکه فیلم شما کاملاً آماده شد، باید یک نسخه از آن را همراه با درخواست رسمی به شورای پروانه نمایش تحویل دهید. این شورا فیلم را بررسی میکند و اگر مشکلی نداشته باشد، مجوز نمایش را صادر میکند.
اما اگر فیلم شما شامل صحنههایی باشد که از نظر این شورا نیاز به اصلاح دارد، ممکن است از شما بخواهند که بخشهایی را حذف یا تغییر دهید. این همان جایی است که اصطلاح "حذف یا اصلاحیه" وارد بازی میشود. پس بهتر است هنگام تولید فیلم، از ابتدا حواستان به قوانین باشد تا در این مرحله به مشکل نخورید.
شاید فیلم شما یک پروژه مستقل باشد که قرار نیست در سینماهای ایران اکران شود. در این صورت، ممکن است نیازی به پروانه نمایش نداشته باشید، اما همچنان باید مراقب باشید که قوانین کپیرایت و مالکیت معنوی را رعایت کنید. اگر قصد دارید فیلمتان را در جشنوارههای بینالمللی ارسال کنید، بعضی جشنوارهها ممکن است از شما بخواهند که فیلمتان در کشور خودتان مشکل قانونی نداشته باشد. در چنین حالتی، داشتن یک مجوز رسمی، حتی اگر قصد نمایش عمومی فیلم را نداشته باشید، میتواند مفید باشد.
دریافت این مجوزها شاید در نگاه اول کمی دستوپاگیر به نظر برسد، اما واقعیت این است که داشتن آنها به شما اجازه میدهد که فیلم خود را بهصورت رسمی پخش کنید و در رویدادهای سینمایی معتبر حضور داشته باشید.
همچنین، اگر قصد دارید برای فیلمتان سرمایهگذار پیدا کنید یا از حمایتهای دولتی مثل صندوق فارابی یا بنیاد سینمایی کمک بگیرید، داشتن مجوزهای لازم یک امتیاز محسوب میشود. در غیر این صورت، سرمایهگذاران ممکن است به پروژه شما اعتماد نکنند، چون از نظر قانونی جایگاه مشخصی ندارد.
فیلم شما نباید شامل محتوای ممنوعه باشد. اگر در فیلمتان موضوعاتی مثل مسائل حساس سیاسی، توهین به مقدسات یا محتوای غیراخلاقی وجود داشته باشد، احتمالاً با مشکل مواجه خواهید شد.
زمانبندی را در نظر بگیرید. گرفتن مجوزها ممکن است چند هفته یا حتی چند ماه طول بکشد. پس اگر فیلمتان را برای یک جشنواره یا رویداد خاص آماده میکنید، از قبل اقدام کنید.
همه چیز را مستند کنید. اگر مجوزی دریافت کردید، همیشه یک نسخه از آن را نگه دارید. چون ممکن است در مراحل بعدی به آن نیاز داشته باشید.
مراحل ساخت فیلم را گذراندید، اما اگر فقط روی هارد بماند، کسی آن را نخواهد دید! برای نمایش در سینما، باید با پخشکنندههای سینمایی همکاری کنید. اگر فیلم کوتاه یا مستقل ساختهاید، جشنوارههای فیلم گزینه بهتری هستند؛ جشنوارههایی مثل فیلم فجر، کن و برلین میتوانند فیلمتان را به مخاطبان بیشتری معرفی کنند.
اگر قصد انتشار آنلاین دارید، پلتفرمهایی آنلاین گزینههای خوبی هستند، اما باید قوانین کپیرایت را رعایت کنید. در نهایت، تبلیغات را فراموش نکنید؛ تیزر کوتاه بسازید، پشتصحنهها را به اشتراک بگذارید و در شبکههای اجتماعی فیلمتان را معرفی کنید. فیلمتان را منتشر کنید، بازخورد بگیرید و برای پروژه بعدی آماده شوید!
سخن پایانیفیلمسازی فقط یک رویا نیست، بلکه چیزی است که با تلاش و خلاقیت میتوانید به واقعیت تبدیل کنید. شما حالا میدانید که چطور از یک ایده ساده، یک فیلم واقعی بسازید. اما مهمترین نکته این است که منتظر شرایط ایدهآل نباشید! نیازی به تجهیزات گران یا یک تیم حرفهای ندارید. اگر یک گوشی دارید و یک داستان در ذهن، همین امروز شروع کنید.
اولین فیلمتان شاید عالی نباشد، اما مهم این است که تجربه کسب کنید و بهتر شوید. فیلمسازان بزرگ هم از همینجا شروع کردند. پس نترسید، دوربین را بردارید و اولین قدم را بردارید. آینده فیلمسازی شما از همین لحظه آغاز میشود!
