نقد فیلم فریواکا؛ شیرجه‌ای به وحشت فولکلور ایرلندی

در دنیای سینمای وحشت، زیرژانر "فولکلور وحشت" (Folk Horror) همواره جایگاه ویژه‌ای داشته است؛ ژانری که با تکیه بر افسانه‌ها، سنت‌ها و گاه تاریخ تاریک یک منطقه جغرافیایی خاص، وحشتی عمیق و ریشه‌دار را به تصویر می‌کشد. فیلم فریواکا Frewaka جدیدترین ساخته نویسنده و کارگردان ایرلندی، ایسلین کلارک (Aislinn Clarke) است که به نظر می‌رسد یک نمونه تأثیرگذار از این زیرژانر باشد. در این مطلب به این فیلم نگاهی عمیق‌تر خواهیم داشت، پس با نقد فیلم فریواکا همراه باشید.

این فیلم که با نام ایرلندی "Fréamhacha" به معنی "ریشه‌ها" نیز شناخته می‌شود، مخاطب را به سفری ترسناک به روستایی دورافتاده در ایرلند می‌برد؛ جایی‌که مرز میان واقعیت، خرافه و آسیب‌های روانی در هم می‌شکند. این اثر، دومین فیلم بلند کلارک پس از فیلم "آستانه شیطان" (The Devil's Doorway) محصول 2018 است که آن هم به موضوعات تاریکی در تاریخ ایرلند می‌پرداخت. در نقد فیلم Frewaka، به بررسی عمیق المان‌های کلیدی، نقاط قوت و ضعف و پیام‌های پنهان این اثر خواهیم پرداخت. با از خواندن این نقد، متوجه خواهید شد که این اثر نه تنها به وحشت فولکلور می‌پردازد، بلکه از آن برای کاوش در زخم‌های اجتماعی و شخصی نیز بهره می‌برد.

نقد شخصیت‌های فیلم فریواکا؛ برخورد نسل‌ها در خانه‌ای تسخیر شده

داستان فیلم روی شخصیت شوو (Shoo) با بازی کلر مونلی (Clare Monnelly) متمرکز می‌شود. شوو یک مددکار اجتماعی است که اخیرا مادرش را از دست داده و در آستانه مادر شدن خود نیز قرار دارد؛ چرا‌که شریک زندگی‌اش، میلا (Mila) با بازی الکساندرا بیسترژیتسکایا (Aleksandra Bystrzhitskaya)، باردار است. در پی مرگ مادرش که خودکشی می‌کند، شوو برای یک ماموریت کاری به روستایی دورافتاده فرستاده می‌شود. این ماموریت شامل مراقبت موقت از خانم مسنی به نام پِـیگ (Peig) با بازی برید نی نکتین (Bríd Ní Neachtain) است. پیگ خانمی آگورافوبیک (ترس از فضای باز) به‌نظر می‌رسد و در خانه‌ای شلوغ، کثیف و پر از اشیای عجیب و غریب زندگی می‌کند. او معتقد است که موجودات ماوراءالطبیعه‌ای به نام نا سیدِه (Na Sídhe) (که به موجودات افسانه‌ای شرور شهرت دارند) او را مورد آزار و اذیت قرار داده و دهه‌ها پیش در شب عروسی‌اش ربوده‌اند.

شوو نماینده ایرلند مدرن با نگرش‌های امروزی نسبت به استقلال زنان، برابری LGBTQ+، سلامت روان و چندفرهنگی است؛ در‌مقابل، پیگ به شدت به خرافات روستایی و آیین‌ها پایبند است تا نیروهای شیطانی را از خانه‌اش دور نگه دارد. این دو شخصیت، علیرغم تفاوت‌هایشان، به تدریج ارتباطی عمیق و عجیب برقرار می‌کنند. این رابطه از بی‌میلی اولیه پیگ نسبت به حضور شوو آغاز می‌شود؛ اما به‌تدریج به درک متقابل و پیوندی قوی تبدیل خواهد شد. این ارتباط عمیق به خصوص برای شوو که به‌دنبال فرار از واقعیت‌های زندگی شخصی و غم از دست دادن مادرش است، اهمیتی حیاتی پیدا می‌کند؛ همانطور که شوو بیشتر درگیر دنیای پیگ می‌شود و داستان‌های آسیب‌زا و گذشته‌های مشابه خود را با او به اشتراک می‌گذارد، او نیز شروع به زیر سوال بردن حس واقعیت خود می‌کند و درمی‌یابد که پارانویا و خرافات زن سالخورده ممکن است آنقدرها هم بی‌اساس نباشند.

شیرجه به ریشه‌های وحشت فولکلور ایرلندی؛ افسانه‌ها در برابر واقعیت

یکی از بزرگترین نقاط قوت فریواکا، استفاده ماهرانه آن از فولکلور ایرلندی است. فیلم نه تنها از افسانه‌ها و موجودات ماوراءالطبیعه مانند نا سیدِه الهام می‌گیرد، بلکه این عناصر را با تاریخ و فرهنگ ایرلند در هم می‌آمیزد. پیگ برای مقابله با وحشتی که او را درگیر کرده است، به آیین‌ها و خرافات قدیمی متوسل می‌شود؛ این شامل تزئین درختان پریان در خارج از خانه‌اش با روبان و اشیای مختلف برای دفع ارواح خبیث می‌شود؛ او همچنین از اشیای قدرتمند خاصی در نقاط مشخصی از خانه استفاده می‌کند و آینه‌ها و سطوح بازتابنده را می‌پوشاند. این آیین‌ها و ترس‌های پیگ، در ابتدا شبیه به علائم اختلال وسواس فکری - عملی (OCD) یا زوال عقل به نظر می‌رسند؛ اما هرچه فیلم پیش می‌رود، احتمال واقعی بودن این تهدیدها پررنگ‌تر می‌شود.

فیلم همچنین به موضوع برخورد میان فرهنگ روستایی و شهری می‌پردازد. شوو به عنوان یک فرد شهری و غریبه، در روستا با نگاه‌های خیره و تمسخر مردم محلی روبرو می‌شود؛ به‌خصوص زمانی که می‌گوید اهل دوبلین است. این موضوع، حس بیگانگی و انزوای شوو را تشدید کرده و او را بیشتر به دنیای پیگ و وحشت پنهان در خانه‌اش سوق می‌دهد. استفاده از زبان ایرلندی در فیلم نیز یک عنصر فرهنگی قوی است که به حس اصالت و بیگانگی شوو می‌افزاید. همان‌طور که با خواندن نقد فیلم Frewaka فهمیدید، فیلم با موفقیت سنت‌ها و افسانه‌های ایرلندی را با وحشت روانشناختی در هم می‌تند.

نگاهی عمیق تر به داستان فریواکا

در عمق داستان، Frewaka به مضامین سنگین‌تری می‌پردازد که فراتر از وحشت صرف فولکلور هستند. یکی از اصلی‌ترین این مضامین، آسیب نسلی (generational trauma) است. هم شوو و هم پیگ با زخم‌های عمیقی از گذشته دست و پنجه نرم می‌کنند. برای پیگ، این آسیب به دوران حضورش در رختشوی‌خانه‌های مگدالن (Magdalene Laundries) بازمی‌گردد؛ پناهگاه‌هایی که توسط فرقه‌های کاتولیک برای زنانی که "سقوط کرده" محسوب می‌شدند، اداره می‌شوند و نمونه‌ای تاریک از تاریخ ایرلند هستند؛ حتی بدون حضور مستقیم کشیش‌ها، تاثیر کلیسای کاتولیک و نقشش در ایجاد احساس گناه، آزار و سوء استفاده (و لاپوشانی آن‌ها)، به‌خصوص روی زنان، در فیلم ملموس است. تصویرپردازی vivid از مجسمه‌های قرمز درخشان مریم مقدس و صلیب‌های نورانی در خانه مادر شوو نیز این تاثیر را برجسته می‌کند. تاکید بر شمایل مریم مقدس نیز با مفهوم تولد باکره و نقش مریم به‌عنوان زن پاک در کاتولیک مرتبط است که این موضوع در مورد زنان مورد سوء استفاده در پناهگاه‌ها اهمیت پیدا می‌کند.

شو نیز با آسیب‌های شخصی خود روبرو است؛ از‌جمله مرگ مادرش و تجربیات خود در مواجهه با مادری به شدت مذهبی و متعصب. هر دو زن داستان‌هایی از بزرگ شدن در خانواده‌های آسیب‌زا، ضربه‌های خانوادگی و ازدواج‌های اجباری دارند که در طول فیلم به اشتراک می‌گذارند. فیلم از عناصر فولکلور و ماوراءالطبیعه به‌عنوان استعاره‌ای قوی برای این آسیب‌های واقعی استفاده می‌کند. "نفرین خونی" که به نظر می‌رسد در شجره‌نامه آن‌ها جاری است، نمادی از همین آسیب نسلی و وحشت زندگی کردن در چنگال گذشته‌ای است که امکان رهایی یا سوگواری مناسب از آن وجود ندارد. این ترکیب از وحشت ماوراءالطبیعه و آسیب‌های روانشناختی واقعی، Frewaka را به فیلمی عمیق‌تر و ناراحت‌کننده‌تر از یک فیلم ترسناک معمولی تبدیل می‌کند؛ در این بخش از نقد فیلم فریواکا متوجه شدید که کارگردان چطور با ظرافت به مسائل اجتماعی و تاریخی پرداخته است.

اتمسفر و صدا: سازندگان وحشت در فریواکا

در ادامه نقد فیلم فریواکا کمی از فیلمنامه و مضمون فاصله بگیریم و به تکنیک‌های فیلمسازی بپردازیم. یکی از تحسین‌شده‌ترین جنبه‌های Frewaka، اتمسفر سنگین، تاریک و وحشتناک آن است. فیلم یک وحشت کندسوز (slow burn horror) است که در ایجاد حسی از پیش‌بینی و دلواپسی بسیار موفق عمل می‌کند. کارگردان، ایسلین کلارک، همراه با فیلمبردار نارایان ون میله (Narayan Van Maele)، در خلق تصاویر وهم‌آلود مهارت زیادی دارند. سبک فیلمبرداری کلاستروفوبیک و طبیعت‌گرایانه، همراه با تصاویر عجیب و سورئال مداوم، فضایی پرتنش و خسته‌کننده ایجاد می‌کند که تا پایان فیلم ادامه می‌یابد. تصاویر کابوس‌گونه در فیلم بسیار موثر هستند. صحنه‌های خاصی مانند درب قرمز رنگ منتهی به زیرزمین در خانه پیگ، حس خزنده ترس و اجبار را به خوبی می‌سازند. تصاویر فولکلور وحشت، مانند درختان پریان مزین شده و چهره کابوس‌وار "مردان پوشیده از کاه" (straw boys) در شب عروسی پیگ یا پیکر ترسناک پوشیده در کفن که شوو را در زیرزمین تعقیب می‌کند، به شدت تکان‌دهنده هستند.

در کنار تصویر، طراحی صدا نیز در Frewaka نقشی حیاتی ایفا می‌کند و یکی از جدی‌ترین نقاط مثبت فیلم به‌حساب می‌آید. میکس صدای مؤثر فیلم که موسیقی متن محیطی اثر دی هکسن (Die Hexen) را با دیالوگ‌ها و صداهای تاکید شده‌ای که پیگ را در خانه‌اش تسخیر می‌کنند، ترکیب می‌کند، با مهارت بالایی طراحی شده است. استفاده از صداهای دیژتیک (صداهایی که منشأ آن‌ها در دنیای فیلم است) به‌ویژه در غوطه‌ور کردن مخاطب در فضای فیلم موفق است. صدای جیرجیرها، زنگ‌ها و حتی سکوت فیلم، حس گمراهی را به خوبی ایجاد و لحظات وحشت اصلی در اواخر فیلم را مؤثرتر می‌کنند. 

موسیقی متن دی هکسن، که برای فیلم ترسناک ایرلندی دیگری به نام "تو مادر من نیستی" (You Are Not My Mother) در سال 2021 نیز موسیقی ساخته بود، حسی حاص از دلهره را ایجاد کرده و گاهی به شدت وحشیانه می‌شود. این طراحی صدا، همراه با فضای بصری، فیلم را به تجربه‌ای تبدیل می‌کند که پس از تماشا، میل به روشن کردن چراغ‌های خانه خود خواهید داشت.

قلب تپنده فیلم؛ نقد بازیگران فیلم فرواکا

اگرچه فیلم به المان‌های ژانری، اتمسفر و مضامین سنگین می‌پردازد، آنچه واقعا به Frewaka قدرت و عمق می‌بخشد، بازی‌های درخشان دو بازیگر اصلی آن، کلر مونلی و برید نی نکتین، است. هر دو بازیگر عالی هستند و ارتباط قوی‌ای با یکدیگر دارند. نکتین نقش پیگ را با جسارت بازی می‌کند؛ او مستقل است، کمک را رد می‌کند و پر از کنایه به‌نظر می‌رسد؛ اما زیر این ظاهر قوی، او شکنندگی و شکستگی شخصیت را نیز به شیوه‌ای ملموس منتقل می‌کند که بیشتر از طریق حالات و کمتر از طریق دیالوگ بیان می‌شود.

مونلی نیز در نقش شوو بسیار خوب عمل می‌کند و پیچیدگی نقش را به نمایش می‌گذارد. شخصیت شوو با چالش‌های سلامت روان دست و پنجه نرم می‌کند که او را در برابر تاریکی پنهان در اطراف آسیب‌پذیر کرده است. تحول رابطه این دو، از یک زوج عجیب که با هم جر و بحث می‌کنند تا اشتراک یک پیوند عمیق، به شیوه‌ای بسیار متقاعدکننده و بدون احساس تصنعی بودن جهت پیشبرد داستان اتفاق می‌افتد. بازی‌های قدرتمند و تأثیرگذار آن‌ها، جنبه‌های ماوراءالطبیعه داستان را در واقعیتی قابل ارتباط و باورپذیر ریشه دوانده و قدرت فیلم را افزایش می‌دهد.

چالش‌های روایت و سرعت فیلم

با وجود نقاط قوت فراوان، Frewaka بی‌نقص نیست. یکی نقدهای مهمی که من به این فیلم دارم، قابل پیش‌بینی بودن اثر در زمینه مضامین و چرخش‌های داستانی است. به‌نظر می‌رسد بر‌اساس عنوان و موضوع فیلم، می‌توان برخی از تحولات را از قبل حدس زد؛ همچنین مشکلات دیالوگ‌نویسی بسیار به چشم می‌خورد. دیالوگ‌ها گاهی غیرطبیعی و نامناسب به نظر می‌رسند که به روابط بین شخصیت‌ها، به‌خصوص بین شوو و میلا، آسیب می‌زند؛ این موضوع ممکن است بخشی به دلیل ترجمه باشد.

جمع‌بندی

به‌طور‌کلی، با خواندن نقد فیلم فریواکا متوجه شده‌اید که این اثر ایسلین کلارک یک تجربه سینمایی عمیقا ناراحت‌کننده و تکان‌دهنده است که از المان‌های فولکلور وحشت جهت پرداختن به آسیب‌های واقعی و تاریخی بهره می‌برد. فیلم در ایجاد اتمسفری سنگین و وحشتناک، بهره‌گیری از طراحی صدای قوی و ارائه بازی‌های درخشان از دو بازیگر اصلی خود بسیار موفق عمل می‌کند. مضامین مربوط به آسیب نسلی، تاریخ تاریک ایرلند و نقش کلیسا در آن و نبرد میان گذشته و حال، عمق قابل توجهی به فیلم می‌بخشند و آن را به اثری فراتر از یک فیلم ترسناک صرف تبدیل می‌کنند. این فیلم به‌خصوص برای علاقه‌مندان به وحشت فولکلور ایرلندی و کسانی که به داستان‌هایی با لایه‌های روانشناختی و اجتماعی علاقه دارند، به شدت توصیه می‌شود.

با وجود برخی چالش‌ها در زمینه دیالوگ، سرعت در بخش‌هایی از فیلم و برخی جنبه‌های روایی که شاید می‌توانستند عمیق‌تر باشند، فیلم با موفقیت داستان شخصی دو زن از نسل‌های متفاوت را با تاریخ ملی ایرلند و افسانه‌های ترسناک آن در هم می‌آمیزد؛ اگر از فیلم‌هایی با ریتم آرام لذت می‌برید و به داستان‌هایی که وحشت را با مضامین عمیق‌تر گره می‌زنند علاقه دارید، Frewaka ارزش دیدن دارد و احتمالا پس از تماشا، احساس ناراحتی آن برای مدتی با شما خواهد ماند.

اگر شما هم این فیلم را تماشا کرده‌اید، نظرات خود را در مورد نقد فیلم Frewaka با ما و دیگر علاقه‌مندان در بخش نظرات به اشتراک بگذارید. آیا فضای فیلم برای شما ترسناک بود؟ رابطه شوو و پیگ را چگونه دیدید؟ و نظر شما درباره پرداخت فیلم به آسیب‌های نسلی و فولکلور ایرلندی چیست؟ تبادل نظر درباره نقد فیلم فریواکا می‌تواند به درک بهتر جنبه‌های مختلف آن کمک کند.