ژانر اکشن در سینمای ایران برخلاف تصور رایج، نه بر پایه اغراقهای بصری و قهرمانان فراانسانی، بلکه بر اساس تنشهای واقعی، موقعیتهای تاریخی و بحرانهای امنیتی شکل گرفته است. اکشن ایرانی اغلب از دل جنگ، سیاست، عملیاتهای اطلاعاتی یا برخوردهای اجتماعی بیرون میآید و همین ویژگی باعث میشود هیجان آن بیشتر «دراماتیک و موقعیتمحور» باشد تا صرفاً وابسته به بدلکاری و جلوههای ویژه. به همین دلیل، بررسی فیلم اکشن ایرانی در واقع مرور بخشی از تاریخ معاصر، بحرانها و چالشهای جمعی جامعه است. در این صفحه فهرست فیلم های ایرانی ژانر اکشن جدید و قدیمی از آثار جنگی تا پلیسی و جنایی را مرور خواهیم کرد.
در دهه ۱۳۹۰، اکشن ایرانی به بلوغ تازهای رسید؛ فیلمسازان تلاش کردند روایتهای مستندگونه را با تعلیق سینمایی ترکیب کنند. نمونه شاخص این مسیر ایستاده در غبار (۱۳۹۵) است؛ فیلمی که با استفاده از صداهای واقعی، دوربین روی دست و بازسازی عملیاتهای نظامی، نوعی اکشن واقعگرایانه خلق میکند که بیش از انفجار و شلیک، بر اضطراب حضور در میدان تکیه دارد. همین نگاه بعدها در ماجرای نیمروز (۱۳۹۵) نیز ادامه پیدا کرد؛ فیلمی امنیتی–اکشن که با تمرکز بر تعقیبهای اطلاعاتی و تصمیمهای لحظهای، نشان داد اکشن میتواند در سطح روانی و روایی هم نفسگیر باشد.
این رویکرد در آثار جنگی پرمخاطبتر نیز توسعه یافت. به وقت شام (۱۳۹۶) با ورود به میدان نبرد سوریه، اکشن ایرانی را به جغرافیایی فراتر از مرزها برد و تلاش کرد استانداردهای فنی بالاتری در صحنههای هوایی، درگیری شهری و روایت بحران ارائه دهد. کمی بعد، تنگه ابوقریب (۱۳۹۷) با تمرکز بر مقاومت یک گروه محدود در موقعیتی استراتژیک، اکشن را به شکل فشرده، فرسایشی و مبتنی بر بقا تصویر کرد؛ جایی که هیجان نه از قهرمانی اغراقآمیز، بلکه از فشار مداوم و کمبود منابع میآید.
در سالهای اخیر، سینمای اکشن ایران به سمت تنوع ژانری حرکت کرده است. تمساح خونی (۱۴۰۲) نمونهای از تلفیق اکشن با کمدی و فضای جنایی است؛ فیلمی که نشان میدهد اکشن لزوماً نباید در قالب جنگ یا سیاست باقی بماند و میتواند با لحن سرگرمکنندهتر نیز مخاطب جذب کند. همزمان، آثار جدیدتر دوباره به ریشههای امنیتی و تاریخی بازگشتهاند. پیشمرگ (۱۴۰۳) یکی از فیلم های اکشن ایرانی جدید با تمرکز بر مقاومت و عملیاتهای میدانی، ادامهدهنده جریان اکشن–جنگی است و شمال از جنوب غربی (۱۴۰۳) نیز با فضایی سیاسی–امنیتی، تلاش میکند اکشن را در دل یک روایت تاریخی و اطلاعاتی بازتعریف کند.
در مجموع، فیلمهای اکشن ایرانی مسیری متفاوت از الگوهای رایج جهانی طی کردهاند؛ مسیری که در آن هیجان از دل واقعیت، تصمیمهای سخت و موقعیتهای بحرانی بیرون میآید. از روایتهای مستندگونهی دهه ۹۰ تا تلاشهای متنوع سالهای اخیر، این ژانر نشان داده که میتواند هم سرگرمکننده باشد و هم بازتابدهنده بخشی از حافظه جمعی. چنین ویژگیهایی باعث میشود اکشن ایرانی نه صرفاً یک ژانر مهیج، بلکه بخشی مهم از روایت سینمای معاصر ایران باشد.
