-
فیلم های تیم برتون از آن دست تجربههای سینماییاند که مرز بین کابوس و قصهی پریان را در هم میشکنند. در دنیای او، سایهها زندگی میکنند، و قهرمانان اغلب کسانیاند که هیچجا شبیه بقیه نیستند. سبک بصری خاص، فضاهای گوتیک، طنز سیاه و شخصیتهای ناتمام، فقط بخشی از آن زیبایی شناختهشدهایست که حالا به اسم برتونوار شناخته میشود.
در زیر این ظاهر فانتزی، مضامینی جهانی جریان دارد؛ از جستجوی هویت و تعلق گرفته تا تنهایی، نوستالژی و درد فهمیدهنشدن. فیلمهایش حس انسانی عمیقی را در خود پنهان کردهاند که تماشاگر را با خود درگیر میکند، بیآنکه او را از واقعیت جدا سازد.
این مطلب، سفریست میان بهترین فیلم های تیم برتون بر اساس امتیاز IMDb؛ بررسیای بیطرفانه که به پشت صحنه، داستان، و زبان سینمایی خاص او نگاه میاندازد.
اگر قرار باشد مرز خیال و واقعیت جایی ناپدید شود، احتمالاً در دل روایت ماهی بزرگ خواهد بود؛ جایی که قصهها، حقیقت را میبلعند یا شاید از نو میسازند. فیلم ما را با ویل، پسری عملگرا، همراه میکند که سعی دارد پدرش را نه از طریق خاطرات، که از لابهلای افسانههای شخصی او بشناسد. هر خاطره پدر مثل یک معماست؛ پر از غولها، شهرهای گمشده، عاشقانههای اغراقآمیز و موجوداتی که فقط در ذهن میزیند.
ماهی بزرگ اقتباسی از رمانی به همین نام اثر دنیل والاس است. نکته جالب اینکه فیلمنامه خیلی قبل از انتشار کتاب نوشته شد. شهر خیالی اسپکتر، برای فیلم به صورت کامل ساخته شد و دروازه ورودیاش با فوم پلیاستایرن ساخته شده بود. صحنههای رودخانه با عروسکی پنج فوتی از ماهی ساخته شد، نه جلوههای دیجیتالی. این عروسک در آب واقعی فیلمبرداری شد و نصب آن ساعتها زمان میبرد.
از لحاظ جوایز، فیلم در اسکار، بفتا و گلدن گلوب نامزد شد. موسیقی متن دنی الفمن و ترانهی ادی ودر برای تیتراژ پایانی، تحسینبرانگیز بودند. قدرت فیلم نه در پیچیدگی روایی، بلکه در این است که چطور از قصهگویی برای ساختن هویت استفاده میکند. یکی از فیلم های سینمایی تیم برتون است که با کمترین جلوههای ویژه و بیشترین تأثیر عاطفی، تخیل را در دل واقعیت میکارد.
باور کن در دل تمام خانههای پاستلی منظم و لبخندهای ساختگی حومه، هنوز جا برای یک افسانهی غمگین مدرن هست. ادوارد دستقیچی، قصهی یک ناتمام است؛ موجودی تنها با تیغههایی به جای دست، که از آسمانهای تاریک وارد دنیای رنگی و سطحی انسانها میشود. او در ابتدا با هنر و معصومیتش دلها را میبرد، اما هرچه بیشتر دیده میشود، بیشتر از آن طرد میگردد که دوست داشته شود.
داستان فیلم از طراحی ذهنی نوجوانانهی خود کارگردان نشأت گرفته؛ جایی که حس طرد شدن و ناتمامی، به تصویر تبدیل شده است. شهر فیلم در فلوریدا ساخته شد و خانهها با رنگهایی غیرواقعی رنگآمیزی شدند تا هم چشم ادوارد را خیره کند و هم تضاد درونی داستان را برجستهتر سازد. تیم طراحی صحنه دقیقاً میدانستند که رنگها باید همزمان مسحورکننده و تهی باشند.
جانی دپ، در نقش ادوارد، با دیالوگهایی حداقلی، شخصیت را بیشتر از طریق حرکات، نگاه و سکوتش جان میبخشد. فیلم نامزد اسکار بهترین گریم شد و جوایز بفتا و گلدن گلوب را نیز به خانه برد.
این فیلم، از آن دست تجربههاییست که احساس بیگانگی را با چنان شاعرانگیای روایت میکند که آدمی دلش میخواهد حتی درد این شخصیت را باور کند. بدون تردید یکی از بهترین فیلم های تیم برتون است که نشان میدهد چگونه میتوان از یک موجود خیالی، آینهای برای رنجهای واقعی ساخت.
گاهی شور خالص برای آفرینش از خود اثر مهمتر میشود. اد وود داستان مردیست که شاید بدترین کارگردان تمام دوران لقب گرفته باشد، اما با دل و جرأتی فیلم ساخت که از خیلی از شاهکارهای پرزرقوبرق صادقانهتر بود. او مردی بود با دنیای خودش، عاشق سینما، عاشق بازیگرهای فراموششده، و غرق در رویاهایی که بودجه و منطق حریفش نمیشدند.
فیلم با بازی درخشان جانی دپ و در قالب سیاهوسفید، بازسازی سالهای طلایی (و ناکام) وود را نشان میدهد. از رابطهاش با بلا لوگوسی، بازیگر افسانهای دراکولا، گرفته تا ساخت فیلم های ترسناک کمهزینهای مثل Plan 9 from Outer Space، همه با نوعی طنز ملایم و احترام عمیق روایت شدهاند. طراحی گریم لوگوسی که با پروتزهای پیچیده روی مارتین لاندو پیاده شد، یکی از لحظات بهیادماندنی سینمای دهه نود است.
فیلم برندهی دو جایزه اسکار برای بهترین بازیگر مکمل و بهترین گریم شد. نکتهی مهم دربارهی اد وود این است که اثری دربارهی شکست نیست، بلکه دربارهی مقاومت است. دربارهی عشق به کار، حتی وقتی هیچکس جدیات نمیگیرد.
اد وود یکی از فیلم های کارگردان تیم برتون است که بیش از سایر آثارش از عشق شخصی او به سینما تغذیه میکند؛ فیلمی که نه در ژانر فانتزی، بلکه در واقعیت، افسانه میسازد.
مرگ همیشه اینقدر بامزه نبوده. در دنیای بیقاعدهی بیتلجوس، مردن نه پایان است، نه آرامش؛ بلکه شروعیست برای گرفتاریهای اداری، راهنماهای عجیب، و یک جنگیر بیملاحظه با کت راهراه. فیلم با انرژی خاص، لحن کارتونی و ترکیبی هوشمندانه از ترس و شوخی، قواعد ژانر وحشت را در هم میشکند و از دل آن، یکی از ماندگارترین تجربههای کمدی-فانتزی سینما را بیرون میکشد.
ماجرا از جایی آغاز میشود که یک زوج جوان پس از مرگ، درمییابند که هنوز در خانهی خودشان گیر افتادهاند. وقتی یک خانوادهی پر سر و صدا به خانهشان نقل مکان میکند، آنها دست به دامن بیتلجوس میشوند؛ موجودی آشفته، بامزه و خطرناک که تخصصش جنگیری زیستی است. شخصیت بیتلجوس با بازی میشل کیتون چنان انرژی دیوانهواری دارد که صحنه را میبلعد.
جلوههای بصری فیلم با بودجهی اندک ساخته شدند و این محدودیت به یکی از ویژگیهای سبک فیلم تبدیل شد. بهجای تلاش برای واقعیسازی، فیلم با خیالپردازی و اغراق بازی میکند؛ خانههای مقوایی، مارهای متحرک، و دنیایی که شبیه اتاق نقاشی یک کودک کابوسدیده است.
بیتلجوس برندهی اسکار بهترین گریم شد و یکی از معروف ترین فیلم تیم برتون به شمار میآید. کاری که این فیلم میکند ساده نیست: از مرگ یک بازی کودکانه میسازد و جهانی میسازد که با تمام عجیبوغریب بودنش، عجیبوغریب بودن ما را هم در آغوش میکشد. همچنین آخرین فیلم تیم برتون نیز نسخه دوم فیلم یعنی بیتلجوس بیتلجوس است.
قبل از اینکه دنیای ابرقهرمانها غرق جلوههای ویژه شود، گاتهام تیم برتون روی پرده آمد؛ شهری تاریک، پیچیده، و بیرحم که در آن، عدالت بیشتر شبیه انتقام است. بتمن در این نسخه، دیگر آن قهرمان رنگارنگ کمیکها نیست؛ او مردی است شکسته و در سایه، و دشمنش، جوکر، نمایندهی بینظمیای رهاشده، با خندهای که بیشتر از آنکه سرگرمکننده باشد، میترساند.
روایت فیلم بین دو قطب متضاد حرکت میکند: بروس وین با سکوت و نقابش، و جوکر با اغتشاش پر سر و صدایش. مایکل کیتون انتخاب عجیبی برای نقش بتمن بود، اما همین تضاد به عمق شخصیت افزود. جک نیکلسون در نقش جوکر، تصویری ماندگار از دیوانگی ساخت؛ کسی که شهر را نه با گلوله، که با لبخندهای مرگبارش فتح میکند.
از نظر طراحی، گاتهام سیتی تلفیقی از معماری آرت دکو و اکسپرسیونیسم آلمانی است؛ شهری زنده و سرکوبگر که خودش نقش یک شخصیت مستقل را بازی میکند. موسیقی دنی الفمن، که به امضای شنیداری فیلمهای برتون تبدیل شد، درست مثل خود بتمن، سنگین و پرابهت است.
بتمن برندهی اسکار طراحی صحنه شد و پایهگذار نگاهی تازه به ژانر ابرقهرمانی بود. برخلاف روایتهای صاف و شستهرفتهی قبل، اینجا با جهانی روبهرو هستیم که خیر و شر مرز واضحی ندارند. بتمن یکی از فیلم های سینمایی تیم برتون است که ژانر را تاریکتر، جدیتر و بالغتر کرد؛ مسیری که بعدها بسیاری دنبال کردند.
در لندن تیره و خونگرفتهی سوئینی تاد، هیچچیز طعم عدالت ندارد فقط طعم انتقام. اینجا قصهای روایت میشود که در آن تیغ، قاضی است و شیرینیفروشی، جایی برای پاک کردن شواهد جنایت. فیلمی موسیقایی که به جای لطافت آواها، خشونت شعرگونه میآفریند.
بنجامین بارکر، با نام مستعار سوئینی تاد، پس از سالها زندان بیگناه، به شهری برمیگردد که خانهاش بوده، اما حالا فقط خاکستر خاطرات مانده است. او به تیغ پناه میبرد؛ نه برای اصلاح، که برای تسویهحساب. خانم لاوت، شریک جناییاش، با پختن گوشت قربانیان در پایهای گوشتی، داستان را به جنونی شاعرانه میکشاند که هم حال بهمزن است و هم فریبنده.
فیلم اقتباسی از موزیکال استفن سوندهایم است، اما فراتر از یک نمایش سینمایی عمل میکند. برتون به جای اتکا به CGI، فضای فیزیکی لندن را بازسازی کرد. حتی رنگ خون را طوری طراحی کردند که در قاب اشباعنشده، بیشتر شبیه نقاشی باشد تا واقعیت.
سوئینی تاد برندهی اسکار طراحی صحنه شد و جانی دپ برای نقشآفرینیاش نامزد گلدن گلوب شد. در دل این آهنگهای خونچکان، فیلم با سوالاتی تلخ دربارهی عدالت، انسانیت و وسوسهی انتقام روبهرو میشود. یکی از فیلم های تیم برتون و جانی دپ است که در عین فرم متفاوت، جوهرهی تاریک و مالیخولیایی دنیای برتون را دستنخورده حفظ کرده.
در دل مه و خاکستر و برگهای خزانزده، جایی هست که عقل و منطق نمیچربد؛ آنجا که یک افسانه زنده میشود و عدالت، سایهای خونین دارد. اسلیپی هالو نه فقط یک بازسازی از داستان کلاسیک واشنگتن ایروینگ، بلکه فرو رفتن در جهانی کابوسگونه است که از دل سنت ترس گوتیک بیرون کشیده شده.
ایکاباد کرین، بازرس خونسرد و علممحور نیویورکی، به دهکدهی مرموزی فرستاده میشود تا دربارهی قتلهای بیسر تحقیق کند. اما هرچه بیشتر جلو میرود، بیشتر درمییابد که این قتلها نه کار انسان، که کار یک سوار بیسر افسانهای است. برخورد تدریجی او با امر فراطبیعی، روایت را از یک جنایت ساده به سفری درونی و روانی تبدیل میکند.
تمام دهکدهی اسلیپی هالو برای فیلم ساخته شد؛ از جنگل گرفته تا قبرستان. فیلمبرداری با فیلترهای خاص و استفاده از تکنیکهای کلاسیک جلوههای ویژه، حالوهوایی شبیه فیلمهای ترسناک همر دهههای گذشته دارد.
فیلم برندهی اسکار طراحی صحنه شد و نامزد چند جایزهی دیگر از جمله بفتا بود. نکتهی مهم اینجاست: اسلیپی هالو فقط یک فیلم ترسناک نیست، بلکه مکاشفهای است در تضاد میان عقل و وهم، قانون و خرافه. از میان فیلم های سینمایی تیم برتون، این یکی موفق میشود که همزمان نوستالژیک، مدرن، وهمآلود و تأملبرانگیز باشد.
پشت هر چشم بزرگی، دنیایی هست که شاید سالها خاموش مانده باشد. چشمان بزرگ یکی از معدود فیلمهایی است که در آن تیم برتون، قلم موی فانتزی را کنار گذاشته و با رنگهای واقعگراتر، پرترهای از دروغ، هویت و بازپسگیری خلاقیت میکشد.
این فیلم بر اساس داستان واقعی مارگارت کین ساخته شده؛ هنرمندی که سالها همسرش، والتر، آثارش را به نام خود فروخت و او را پشت پردهی نقاشیهای پرفروش با آن چشمهای درشت پنهان کرد. روایت، آرام اما پرتنش است: زنی که دیده میشود اما شنیده نمیشود، و هنرش در vitrineهاست ولی نامش نه.
برتون این بار به جای درختان پیچخورده و سایههای اغراقشده، از فضای دههی ۵۰ و ۶۰ آمریکا الهام میگیرد؛ یک کالیفرنیای آفتابی که زیر نورش، یک دروغ بزرگ نفس میکشد. بازی ایمی آدامز در نقش مارگارت، ترکیبی است از سکوت، رنج، و لحظههای جسورانهی بیداری.
فیلم چند نامزدی گلدن گلوب و بفتا داشت و آدامز جایزهی بهترین بازیگر زن را برد. چشمان بزرگ یکی از فیلم های کارگردان تیم برتون است که بیشتر از خیال، به واقعیت خیره میشود؛ اما همچنان درون آن، ردپای تنهایی، سوءتفاهم و مبارزه برای هویت دیده میشود همان مضامینی که همیشه در آثار او تکرار میشوند، این بار بیهیولا و بدون ماسک.
گاهی یک دوچرخه میتواند سفری عجیبتر از هر قطار سریعالسیر به راه بیندازد. ماجراجویی بزرگ پیوی یکی از آن تجربههای سینمایی است که بیآنکه ادعای عمق داشته باشد، آدم را در جهانی از شوخیهای سورئال، شخصیتهای غیرقابل پیشبینی و منطقهای وارونه غرق میکند.
پیوی هرمن، با معصومیتی بچهگانه و استایلی اغراقشده، وارد سفری میشود تا دوچرخهی قرمزش را پس بگیرد. اما آنچه فیلم را جذاب میکند، نه مقصد این سفر، بلکه برخوردهای عجیبیست که در مسیر اتفاق میافتند: از یک رانندهی کامیون افسانهای گرفته تا رؤیای ترسناکی با دلقکهای مکانیکی.
این فیلم نخستین تجربهی کارگردانی بلند تیم برتون است. هرچند از لحاظ بصری سادهتر از آثار بعدی اوست، اما رگههایی از سبک آیندهاش را در آن میتوان دید: طراحی عجیب لوکیشنها، انیمیشن خمیری صحنهی لارج مارج، و ترکیب خنده با اندکی دلهره. موسیقی دنی الفمن، با حالوهوایی شبیه کارهای نینو روتا، یکی از عناصر شاخص فیلم است.
ماجراجویی بزرگ پیوی یکی از فیلم های سینمایی تیم برتون است که نشان میدهد چگونه میتوان از دل طنز کودکانه، دنیایی ساخت که برای بزرگترها هم پر از نشانه و جذابیت باشد. اثری که در نگاه اول ممکن است سطحی بهنظر برسد، اما در عمقش، آزادی خیال و قدرت بازیکردن را جشن میگیرد.
ورود به کارخانهی ویلی وانکا، بیشتر شبیه عبور از ذهن یک نابغهی منزوی است تا بازدید از خط تولید شکلات. چارلی و کارخانه شکلاتسازی بازآفرینیای تاریکتر، دقیقتر و به مراتب عجیبتر از نسخهی کلاسیک این داستان محبوب است؛ تصویری که بیشتر از خیال، به روان انسان سرک میکشد.
چارلی باکت، پسربچهای فروتن از خانوادهای فقیر، بلیت طلایی را پیدا میکند و وارد کارخانهای میشود که هیچکس تا آن روز از درونش خبر نداشته. چهار کودک دیگر هم همراه او هستند، هر کدام نمایندهی یکی از عادتها و نقصهای انسانی. اما وانکا، با آن رفتار غیرقابلپیشبینی و خندهای خشک، بیش از آنکه میزبان باشد، یک قاضی نامرئیست.
جانی دپ با ظاهری پاستلی، پوست رنگپریده و نگاه خالی، وانکایی را ارائه میدهد که هم کودک است و هم چیزی ترسناک. دیپ روی، بازیگر تمام اومپا-لومپاها، در ۱۶۵ نقش جداگانه بازی کرد. رودخانهی شکلات واقعاً ساخته شد، نه دیجیتالی. دهها سنجاب واقعی برای یکی از صحنهها آموزش داده شدند.
این فیلم یکی از فیلم های تیم برتون و جانی دپ است که موفق شد در مرز میان فانتزی کودکانه و نقد اجتماعی حرکت کند. زیر شیرینی داستان، نقدی بر تربیت، وسوسه، و حتی پدرسالاری پنهان است. وانکا، کارخانهاش را به کسی نمیسپارد که بیشترین استعداد را دارد، بلکه به کسی میدهد که بیشترین قلب را دارد.
هرکدام از این ده فیلم، پنجرهایست رو به ذهنی که از کودکی و کابوس، از طرد و تخیل، از زخم و زیبایی جهانی ساخته که در آن عجیب بودن نه تنها نکوهیده نیست، بلکه ستایش میشود. از سفرهای احساسی مثل ماهی بزرگ تا بیرحمی کمدی در بیتلجوس و مالیخولیای آهنگین سوئینی تاد، تیم برتون سینما را با امضای خودش تعریف کرده: با ترکیبی از طنز سیاه، طراحی بصری منحصربهفرد، و همدردی عمیق با قهرمانان تنها.
در این مجموعه، شخصیتهایی حضور دارند که به ظاهر از جهان بیرون جدا شدهاند، اما در درون خودمان، آنها را خوب میشناسیم. آنچه این فیلمها را ماندگار میکند، فقط خلاقیت بصری یا سبک گوتیک نیست، بلکه عمق انسانی آنهاست؛ جایی که مضامینی مثل هویت، تعلق، شکست و رهایی در بستری خیالانگیز بازگو میشوند.
برتون در این فیلمها نهفقط قصه گفته، بلکه برای بیگانگان این دنیا، جایی ساخته تا دیده شوند. حتی فیلم جدید تیم برتون یعنی بیتلجوس بیتلجوس هم در ادامهی همین جهان پیش میرود؛ جهانی که در آن، عجیب بودن نوعی صراحت است و فانتزی، روشی برای بیان واقعیت.
در پایان، شاید بتوان گفت برتون فیلم نمیسازد تا ما را سرگرم کند؛ او فیلم میسازد تا نشان دهد که در دل تاریکی هم، جایی برای همدلی هست.
