-
سینما، بیش از آنکه تنها یک صنعت یا سرگرمی باشد، آیینهای است که چهرهی جامعه را بازتاب میدهد؛ بازتابی از رؤیاها، زخمها، امیدها و تناقضها. اما تا مدتها، این آیینه در سینمای ایران در دستان مردان بود؛ تصویری ناقص، تکصدا و محدود از نیمی از جامعه. با وقوع انقلاب اسلامی و تحولات عمیق اجتماعی پس از آن، شرایطی شکل گرفت که بهرغم محدودیتها، امکان ظهور نگاهی متفاوت و کمتر دیدهشده فراهم شد: کارگردان های زن ایرانی.
کارگردانان زن در ایران نهتنها صرفاً وارد عرصهی فیلمسازی شدند، بلکه روایتی تازه از تجربهی زیسته، هویت فردی و جمعی، و پیچیدگیهای زندگی در بستر جامعهای در حال تغییر ارائه دادند. آنها با وجود موانع ساختاری، نگاه خود را به ابزار روایتگری مؤثر و معتبر بدل کردند؛ دوربینی که نه تنها تصویر میگیرد، بلکه جستوجو میکند، نقد میکند و گاه التیام میبخشد.
این مطلب، تلاشی است برای بازخوانی مسیر زنان کارگردان در سینمای ایران؛ از پیشگامان و پیشکسوتان این هنر، تا صدای نسل نوینی که سینمای ایران را به افقهای جهانی پیوند زدهاند. هر یک از این زنان، نه صرفاً فیلمساز، که روایتگری صادق از حقیقتهای نادیدهماندهاند. روایتی که هم آینه است، هم صدا؛ هم نقد، هم امید.
هر هنر، هر حرفه و هر دیدگاهی افرادی را دارد که به عنوان مادران و پدران آن شناخته میشوند. کسانی که ابتدا به مسیر رسیدند، آن را هموار کردند، پیچ و خمش را مشخص کردند و در انتها مشعل را به نسل بعد خودشان سپردند. در این قسمت با این هنرمندان آشنا میشویم. هرچند خانم شهلا ریاحی به عناون اولین کارگردان زن ایرانی به شمار میآید در این عناوین سعی شده مقداری از نظر تاریخی نزدیک به امروزمان باشیم.
فروغ فرخزاد را بیشتر با شعر میشناسند تا سینما؛ شاعری پیشرو که با صدایی شخصی، رسا و بیپرده، مرزهای زبان و تجربه زنانه را در ادبیات فارسی جابهجا کرد. اما همین نگاه بیواهمه و شاعرانه، در تنها تجربهی جدی سینمایی او نیز حضوری عمیق و خیرهکننده دارد. هرچند فروغ در این فهرست بیشتر بهعنوان یک حضور افتخاری شناخته میشود تا یک کارگردان حرفهای، اما تأثیر تکفیلم او، انکارناپذیر است.
فیلم خانه سیاه است (۱۳۴۱) نه صرفاً مستندی درباره جذامیان، که ترکیبی نادر از تصویر، تأمل فلسفی و کلام شاعرانه است. فروغ با بهرهگیری از زبان شعر، واقعیتی تلخ را چنان با همدلی روایت میکند که از مرز ترحم و فاصلهگذاری عبور میکند و به تجربهای انسانی، اخلاقی و عمیق بدل میشود.
او در این اثر، رنج را بیپرده نشان میدهد، اما در آن متوقف نمیماند؛ زیبایی، امید و ایمان را از دل سیاهی بیرون میکشد. حضور او در تاریخ سینمای ایران هرچند کوتاه بود، اما رد نگاهی را به جا گذاشت که بعدها در آثار فیلمسازانی چون رخشان بنیاعتماد و نرگس آبیار ادامه یافت: نگاهی شاعرانه، متعهد و شفقتمحور به جهان واقعی.
رخشان بنیاعتماد، بیهیچ تردیدی، از برجستهترین و ماندگارترین زنان کارگردان ایرانی در سینمای اجتماعی است؛ فیلمسازی که همواره دوربینش را به سوی فراموششدگان گرفته و صدای کسانی شده که در هیاهوی رسمی جامعه گم شدهاند. او کار خود را با مستندسازی آغاز کرد، اما این نگاه واقعگرایانه و پژوهشمحور، بهروشنی در آثار داستانیاش نیز ادامه یافته است.
فیلمهایی چون روسری آبی، زیر پوست شهر و قصهها، نمایندهی سینمایی هستند که با نگاهی انسانی و دور از کلیشه، به بررسی طبقات فرودست، زنان درگیر با تبعیض، و چالشهای اخلاقی در زندگی روزمره میپردازد. آنچه سینمای بنیاعتماد را متمایز میسازد، پرهیز آگاهانه او از قطببندی شخصیتهاست. در آثارش نه قهرمان مطلق وجود دارد و نه ضدقهرمان یکبعدی؛ انسانها با همهی تناقضها و ضعفهایشان به تصویر کشیده میشوند.
او گرچه همواره دغدغهی مسائل زنان را دارد، اما خود را صرفاً فیلمساز زنانه نمیداند. آثارش، با دریافت جوایز جهانی، نشان دادهاند که دغدغههای بومی میتوانند زبان جهانی پیدا کنند؛ همانگونه که بنیاعتماد توانست سینمای متعهد و اندیشمند ایران را به گوش جهان برساند.
تهمینه میلانی را میتوان از صریحترین و بحثبرانگیزترین چهرههای سینمای معاصر ایران دانست؛ فیلمسازی که از همان آغاز کار، سینما را بهعنوان ابزاری برای نقد ساختارهای نابرابر و دفاع از حقوق زنان به کار گرفت. آثار او، بیتعارف و مستقیم، به سراغ موضوعاتی میروند که اغلب در حاشیه ماندهاند یا عمداً نادیده گرفته شدهاند؛ خشونت خانگی، تبعیض جنسیتی، نابرابریهای قانونی و چرخهی بیپایان سرکوب.
فیلمهایی چون دو زن، واکنش پنجم و ملی و راههای نرفتهاش نمونههایی از تلاش او برای گشودن گفتوگو درباره مسائل بنیادینی هستند که زنان ایرانی با آن دست به گریباناند. سینمای میلانی گاه به دلیل صراحت کلام، شعارزده خوانده میشود، اما این ویژگی، انتخابی آگاهانه است؛ او هدف خود را نه سرگرمی، بلکه هشدار، آگاهیبخشی و تحریک گفتمان عمومی میداند.
میلانی با زبان تصویری شفاف و روایتهایی قابلدرک برای مخاطب عام، صدای زنانی شده که معمولاً در ساختار رسمی جامعه نادیده گرفته میشوند. او با شجاعت، خطوط قرمز را به چالش میکشد و جایگاه خود در میان کارگردان های زن معروف ایرانی را ثابت میکند.
پوران درخشنده از معدود کارگردان زن نامدار سینمای ایران است که همواره با دغدغهای اجتماعی و نگاه پژوهشمحور به سراغ مسائل کمتر دیدهشدهی جامعه رفته است. آثار او نوعی واکاوی شجاعانهی زخمهای پنهاناند؛ آن دسته از معضلاتی که اغلب در حاشیه ماندهاند یا عامدانه نادیده گرفته شدهاند.
درخشنده در فیلمهایی چون رابطه و پرنده کوچک خوشبختی به وضعیت کودکان ناشنوا پرداخته و در آثاری مانند زیر سقف دودی به بحران طلاق عاطفی در خانوادهها پرده انداخته است. اما نقطهی اوج سینمای متعهد او را شاید بتوان در فیلم هیس! دخترها فریاد نمیزنند یافت؛ اثری که بهگونهای بیسابقه، مسئلهی کودکآزاری جنسی را به تصویر کشید و سکوت جامعه را زیر سؤال برد.
اگرچه برخی منتقدان، سینمای او را به دلیل تمرکز بر پیام و آموزههای اخلاقی، تا حدی کلیشهای و خطی دانستهاند، اما نمیتوان از تأثیر اجتماعی آثارش چشم پوشید. درخشنده با پشتکار و تعهد، ثابت کرده که سینما میتواند بستری برای تابوشکنی و آگاهیبخشی باشد؛ ابزاری برای گفتوگویی ضروری میان هنر و وجدان جمعی.
مرضیه برومند چهرهای یگانه در میان بهترین کارگردان های خانم ایران است؛ هنرمندی که بهجای پرداختن به رئالیسم تلخ یا روایتهای انتقادی، جهان رنگی، خیالانگیز و سرشار از معنا را برای مخاطبان بهویژه کودکان آفرید. او با خلق شخصیتهای عروسکی ماندگاری چون زیزیگولو، کپل و مخمل، نهفقط سرگرمی، بلکه تربیت فرهنگی و اجتماعی را در قالبی جذاب و دلنشین به مخاطب کودک ایرانی عرضه کرد.
مجموعههایی مانند مدرسه موشها، خونه مادربزرگه و قصههای تا به تا، نسلی از کودکان دهه ۶۰ و ۷۰ را با مفاهیمی چون دوستی، احترام به تفاوت، همکاری و کنجکاوی آشنا کردند. آثار او در عین سادگی، حامل لایههایی از نگاه انسانی و تربیتیاند که در حافظهی جمعی ایرانیان ماندگار شدهاند.
برومند در کنار آثار کودک، با ساخت مجموعه موفق آرایشگاه زیبا و فیلم شهر موشها ۲، نشان داد که توانایی ارتباط با مخاطب بزرگسال را نیز دارد. آنچه کار او را متمایز میکند، تلفیق هوشمندانهی فانتزی با واقعیت، و خلق جهانیست که هم گرم است، هم آموزنده؛ جهانی که لبخند را با معنا پیوند میزند.
منیژه حکمت با نخستین فیلم بلند خود، زندان زنان، جایگاهی جسورانه و متمایز در سینمای اجتماعی ایران بهدست آورد. او با انتخاب فضایی بسته و بهظاهر حاشیهای زندان زنان توانست تصویری نمادین و تکاندهنده از جامعهای تحت فشار، اما زنده و مقاوم ترسیم کند. این فیلم تنها دربارهی زنان مجرم نیست؛ دربارهی زنانیست که در دل محدودیتها، کرامت انسانی و همبستگی زنانه را حفظ میکنند.
حکمت با نگاهی تیزبین، به موضوعاتی چون زایش در زندان، فساد پنهان و ساختارهای سرکوبگر میپردازد. توقیف دو سالهی زندان زنان و اصلاحات تحمیلشده به آن، نشاندهندهی حساسیت و عمق مسائلیست که در اثر به تصویر کشیده شدهاند. بااینحال، تأثیر این فیلم از قاب سینما فراتر رفت؛ به گفتهی خود کارگردان، بازتابهای آن در اصلاح برخی قوانین مرتبط با زنان زندانی و فرزندانشان تأثیرگذار بود اتفاقی که برای هر کارگردان های زن معروف ایرانی یک افتخار است.
منیژه حکمت از اتهام سیاهنمایی هراسی ندارد. او میگوید: این درد ایران است، جملهای که میتوان آن را روح حاکم بر سینمایش دانست. سینمایی که با جسارت، زخمها را آشکار میکند و باور دارد که دیده شدن، نخستین گام برای درمان است.
با ورود به دهههای هشتاد و نود، نسلی تازه از زنان فیلمساز در سینمای ایران ظهور کرد که در فضای اجتماعی متفاوتتری رشد کرده بودند. این نسل، میراث جسارت و خلاقیت پیشینیان را با نگاهی نو، زبان سینمایی متنوعتر و دغدغههایی بین فردی، اجتماعی و جهانی ترکیب کرد.
برخلاف نسل قبل که عمدتاً در فضای مقاومت و نقد ساختارهای مردسالارانه فعالیت میکردند، کارگردانان نسل نو، تنوع روایی بیشتری را تجربه کردند: از مستندات شاعرانه تا درامهای روانشناختی، از فضاهای بومی تا تجربهگرایی فرمی. این بخش، به معرفی چهرههایی میپردازد که نهفقط در ایران، بلکه در جشنوارههای جهانی نیز شناخته شدند و نشان دادند که روایت زنانه در سینمای ایران، همچنان زنده، رو به رشد و الهامبخش است.
سمیرا مخملباف بیتردید یکی از چهرههای شگفتانگیز کارگردان های زن ایرانی معاصر ایران و جهان است؛ فیلمسازی که با نخستین گامهایش، توجه محافل بینالمللی را به خود جلب کرد و بهعنوان نمادی از جسارت، نوآوری و نگاهی انسانی در سینمای ایران شناخته شد و همانطور که حدس میزنید دختر کارگردان معروف ایرانی محسن مخملباف.
او در ۱۷ سالگی با ساخت سیب، نهتنها نگاهها را به سمت خود جلب کرد، بلکه در ۱۸ سالگی بهعنوان جوانترین کارگردان در تاریخ جشنواره کن در بخش مسابقه رسمی حضور یافت. سمیرا با آثاری چون تخته سیاه و پنج عصر، به مرزهای میان مستند و داستان نزدیک شد و روایتهایی از زندگی در شرایط دشوار، تلاش برای آموزش، و وضعیت زنان در جوامع بسته را به تصویر کشید.
فیلمهای او اغلب در مناطق دورافتاده و محروم میگذرند، اما زبانشان جهانی است؛ ترکیبی از سادگی روایی، نگاه شاعرانه و جسارت در انتخاب سوژه. او ثابت کرد که سینمای یک فیلمساز جوان ایرانی میتواند همزمان بومی و جهانی، ساده و پیچیده، آرام و تکاندهنده باشد.
افتخارات متعدد او در جشنوارههایی مانند کن، لوکارنو و ونیز، گواهی بر تأثیرگذاری عمیق نگاه اوست؛ نگاهی که سینما را نه ویترینی از زیبایی، بلکه آینهای از حقیقت انسان میداند.
نرگس آبیار از برجستهترین فیلمسازان زن نسل جدید است؛ کارگردانی که با تسلط بر زبان سینما، توانسته روایتهایی قدرتمند و تاثیرگذار خلق کند. آثار او ترکیبیست از واقعگرایی اجتماعی، پرداخت دراماتیک و فضاسازی استادانه عناصری که باعث شدهاند سینمایش هم مخاطب عام را جذب کند و هم نظر منتقدان را جلب نماید.
فیلمهایی چون شیار ۱۴۳، شبی که ماه کامل شد و ابلق، نمونههایی از توانایی او در خلق دنیایی ملموس، پرجزئیات و در عین حال استعاری هستند. در ابلق، آبیار با انتخاب لوکیشنی محدود و خفقانآور، و با بهرهگیری از نمادهایی مانند موشها، تصویری تکاندهنده از ریاکاری اجتماعی، سکوت تحمیلی زنان در برابر خشونت، و شکاف میان ظاهر دینداری و فساد پنهان ترسیم میکند.
آبیار با بهرهگیری از قدرت تصویر و طراحی بصری، احساسات مخاطب را بیواسطه درگیر میکند. او نشان داده که تعهد اجتماعی در سینما، الزاماً به معنای دور شدن از کیفیت هنری یا جذابیت نیست. جوایز متعدد داخلی و بینالمللی، جایگاه او را بهعنوان یکی از تأثیرگذارترین صداهای زن در سینمای ایران تثبیت کردهاند.
آیدا پناهنده از آن دسته کارگردان های زن ایرانی است که با کمگویی، جهانهایی عمیق میسازد. او با نگاهی ظریف، شاعرانه و مینیمالیستی، به درون لایههای روانی و احساسی شخصیتهایش نفوذ میکند؛ بهویژه زنانی که در سکوت، با بحرانهایی خاموش و ساختارهای محدودکننده دستوپنجه نرم میکنند.
آثار او همچون ناهید، اسرافیل و تیتی پرترههایی آرام، اما پرتنش از انسانهاییاند که در میانهی گسستهای درونی و اجتماعی، بهدنبال معنا، رهایی یا حتی تحمل زندگی هستند. فیلم ناهید با دریافت جایزه آینده نویدبخش از جشنواره کن، پناهنده را در مقام یکی از استعدادهای سینمای معاصر تثبیت کرد.
زبان تصویری آثار او پیچیده نیست، اما سرشار از جزئیاتیست که مخاطب را به تأمل و همراهی دعوت میکند. او با حذف صداهای اضافی و تکیه بر سکوت، فضاهایی خلق میکند که احساسات در آن نفس میکشند. حتی تلخیهای روایتهایش، رنگی انسانی و درونی دارند.
پناهنده نشان داده که سینما میتواند آرام، بیادعا و در عین حال تأثیرگذار باشد؛ همچون نقاشی که نه با فریاد، بلکه با نور و سایه، واقعیت را آشکار میسازد.
از نخستین نگاه زنانه به سینمای ایران تا زبان جهانی نسلهای جدید، مسیر زنان کارگردان در سینمای ایران، روایتی است از پایداری، خلاقیت و تغییر. این فیلمسازان، هر یک با زبانی ویژه و نگاهی منحصربهفرد، نهفقط در برابر کلیشههای تصویری رایج ایستادهاند، بلکه تصویری تازه، انسانی و چندلایه از زن ایرانی را به سینما معرفی کردهاند.
آنها تنها قصهگو نبودهاند؛ بلکه تاریخنگارانی بصری بودهاند که با هر فیلم، بخشی از تجربهی زیستهی جامعه را ثبت کردهاند. چه در قالب اعتراض صریح تهمینه میلانی، چه در دل روایتهای آرام آیدا پناهنده، و چه در فضای استعاری آثار نرگس آبیار، یک عنصر مشترک دیده میشود: صدایی که پیشتر شنیده نمیشد، اکنون به تصویر درآمده است.
با وجود موانع ساختاری، سانسور، چالشهای تولید و فشارهای اجتماعی، زنان کارگردان در ایران توانستهاند مسیر تازهای بگشایند؛ مسیری که نه تقلید از سینمای مردانه است، نه محدود به روایتهایی نخنما از زن بودن. بلکه نگاهی عمیقتر، انسانیتر و گاه جهانیتر به زندگی است.
امروز، این آینه در دستان زنانیست که تصویر را نه برای نمایش، که برای درک، برای همدلی و برای تغییر میسازند. آیندهی سینمای ایران، بیتردید درخشانتر خواهد بود اگر این صداها، همچنان شنیده شوند، دیده شوند و جدی گرفته شوند.
