نقدهای فیلم ادیسه

• + ریتم
• + تدوین
• + کارگردانی
• + شخصیت‌پردازی

با اینکه بعضی صحنه‌ها انگار خیلی زود می‌گذرند، «اودیسه» از آن فیلم‌های سه‌ساعته‌ای نیست که آدم خیال کند نصف این مدت طول کشیده‌اند. فیلم عجله‌ای ندارد و این را حس می‌کنید. اما این موضوع نشانه‌ی ایراد در ریتم فیلم نیست؛ جنیفر لیم، تدوینگرِ برنده‌ی اسکار برای «اوپنهایمر»، بار دیگر تدوین درخشانی انجام داده است. اتفاقاً همین یکی از بزرگ‌ترین نقطه‌قوت‌های فیلم است. نولان با حذف واسطه‌ی راوی شفاهی هومر، ما را تا جای ممکن به شخصیت‌ها نزدیک می‌کند و در تجربه‌ی آن‌ها غرق می‌کند. به این ترتیب، توانسته گستره‌ی کامل داستان را به تصویر بکشد. سفر اودیسئوس سنگینیِ سال‌های دشوار و طاقت‌فرسایش را منتقل می‌کند. پایان‌بندی فیلم، که با اطمینان و حوصله روایت می‌شود، مثل پاداشی است که رسیدنش بیست سال طول کشیده.

• + فیلم‌برداری
• + محتوا و پیام فیلم

اگر می‌توانید، «ادیسه» را روی بزرگ‌ترین پرده‌ای که پیدا می‌کنید ببینید و خودتان را برای سفری حماسی آماده کنید. من خوش‌اقبال بودم که این حماسه را با فرمت ۷۰ میلی‌متری IMAX دیدم، همان‌طور که خدا و نولان خواسته بودند، و واقعاً از این تجربه لذت بردم. بااین‌همه، با وجود این عظمت بصری، پیام نولان موجز است و ادامه‌ی حرفی را می‌زند که در «اوپنهایمر» هم گفته بود: فقط خود انسان می‌تواند باعث نابودی انسان شود و وقتی مردان قدرتمند عاقبت کارهایشان را در نظر نمی‌گیرند، ممکن است سرانجام تمدن‌های کامل سقوط کنند. «ادیسه» ضیافتی برای چشم‌ها و بی‌تردید دستاوردی برجسته در فیلم‌سازی است؛ فیلمی که جایگاه نولان را به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین فیلم‌سازان تاریخ سینما تثبیت می‌کند، مخالف‌خوان‌ها هم هرچه می‌خواهند بگویند.

• + کارگردانی
• + طراحی صحنه

تماشایی‌بودن فیلم بخشی از جذابیتش است و نولان این جنبه را حتی بهتر از انتظار از آب درمی‌آورد. عظمت تولید نفس‌گیر است، اما فیلم در عین حال قصه‌ای اخلاقی در مقیاسی بزرگ، بازی‌ای سیاسی بر سر جانشینی، هشداری درباره‌ی وسوسه و طمع، و درخواستی برای مهربانی است؛ از ما می‌خواهد در جهانی خشن مهربان باشیم. نولان همه‌ی این‌ها را طوری کنار هم می‌گذارد که هالیوود قدیم و جدید به هم می‌رسند: ادای احترامی به فیلم‌های تماشاییِ گذشته که نسل‌های پیاپی تماشاگران را هیجان‌زده کردند، در کنار تکنیک‌ها و ابزارهای تازه‌ای که یادآوری می‌کنند هنوز راه‌های بیشتری برای جلو بردن سینما هست، حتی با آثار کلاسیک.

• − محتوا و پیام فیلم

آخرش فقط می‌خواستم «ادیسه» حس‌وحال یک ماجراجویی حماسی و باشکوه داشته باشد و، مثل سه‌گانه‌ی «ارباب حلقه‌ها»، حرفی هم درباره‌ی انسانیت بزند؛ چیزی الهام‌بخش یا عمیق. اما در عوض، فقط یک ماجراجویی باشکوه داریم که انگار هدفش صرفاً ماجراجویی باشکوه بودن است. خب... خیلی‌ها همین را برای یک فیلم سرگرم‌کننده‌ی تابستانی کافی می‌دانند، اما چیزی که ما واقعاً می‌خواهیم یک فیلم عالی است؛ فیلمی که تا چند دهه بعد هم یادمان بماند. اگر یک ماه دیگر هم یادمان باشد، باید خوش‌شانس باشیم.

• − فیلمنامه
• − بازیگری
• + فیلم‌برداری
• + موسیقی
• + کارگردانی

هرچند فیلمنامه و بازی‌ها گاهی آن‌قدر که باید خوب از کار درنمی‌آیند، «اودیسه» از نظر تصویر و صدا ضیافتی برای چشم و گوش است و تجربه‌ای سینمایی و استثنایی به حساب می‌آید. فیلم‌برداریِ خاکی و پرمایه‌ی هویته ون هویتما و موسیقی متنی که با سازهای آن دوره ساخته شده، به‌ویژه حس‌وحال گیرایی دارند. موسیقی هم دستاوردی دیگر و فراتر از معمول برای لودویگ گورانسون است؛ آهنگسازی که یکی از سه اسکارش را برای «اوپنهایمر» گرفت. اودیسئوس وسواس زیادی درباره‌ی شرافت دارد و آقای نولان هم هرچه در توان داشته کرده تا ادای احترامی سینمایی و درخور به یکی از متن‌های بنیادین ما بکند.

• + کارگردانی
• + موسیقی

نولان همچنین صحنه‌هایی رویاگونه می‌سازد که حس واقعیِ بهت و شگفتی را منتقل می‌کنند. لحظه‌ای که اودیسئوس و افرادش از کنار جزیره‌ی سیرن‌ها می‌گذرند، واقعاً یکی از بخش‌های برجسته‌ی فیلم است. نولان عمداً نمی‌گذارد صدای آواز سیرن‌ها را بشنویم؛ در عوض، دیمون در نقش اودیسئوس آنچه را شنیده با لحنی دلهره‌آور برایمان تعریف می‌کند. موسیقی متنِ لودویگ گورانسون هم تأثیر این صحنه‌ها را بیشتر می‌کند؛ موسیقی‌ای که ضربان را تند می‌کند و پر است از سازهای کوبه‌ای سنگین و، از همه غافلگیرکننده‌تر، سینتی‌سایزرهایی با حال‌وهوایی تیره.

این فیلم حماسه‌ای اسطوره‌ای و تماشایی است که با هیولاها و جادوهایش به منابع یونانی باستانی‌اش ادای احترام می‌کند و در عین حال به موضوعات روزتری مثل تبعید، آسیب‌های روانیِ ناشی از جنگ و احساس گناهِ بازماندگان می‌پردازد. به‌نوعی، فیلم اسب ترواست: ماجرایی پرزرق‌وبرق و چشم‌نواز که پیام‌هایی را درباره‌ی رفتار با غریبه‌ها، سنگینیِ ناآرام‌کننده‌ی میراث و این‌که آدم بعد از جنگ نمی‌تواند همان کسی باشد که پیش از رفتن بود، به مخاطب می‌رساند.

• + فیلمنامه

نولان به قصه‌گو بودن خودش افتخار می‌کند و این‌جا به سینما ادای احترام می‌کند؛ هنری که او را به یکی از چهره‌های پرکار فرهنگ عامه تبدیل کرد. اگر داستانی برای گفتن نداشت، به این‌جا نمی‌رسید؛ پس بجاست که داستانی را روایت کرده که در گذر اعصار دوام آورده، آن هم به شیوه‌ای که فقط خودش از پسش برمی‌آید. این‌که این کار را در چنین سطحی انجام داده، بی‌شک دستاوردی است که دیگران هم درباره‌اش داستان خواهند گفت.

• + محتوا و پیام فیلم
• + کارگردانی

عشق نولان به سینما و تعهدش به آن—به کارهایی که سینما می‌تواند بکند، چیزی که می‌تواند باشد و چیزی که باید باشد—مثل جریان برق در سراسر کارنامه‌ی سینمایی‌اش جاری است، آن را روشن می‌کند و خیلی وقت‌ها شما را هم سر ذوق می‌آورد. این شور در تک‌تک قاب‌های اقتباس عظیمش از «اودیسه» حضور دارد؛ فیلمی که از نظر موضوعاتی که به آن‌ها می‌پردازد، بازیگوشی در شکل و ساخت، هیجان پرشتاب و نمایشگری بی‌پروا، یکی از نولانی‌ترین فیلم‌های اوست.

• + محتوا و پیام فیلم
• + شخصیت‌پردازی

این فیلم در عین حال اثری شخصی و چالش‌برانگیز از کار درآمده و با همان نگرانی‌ها درباره‌ی خانواده و فروپاشی ساختارهای جامعه‌ی مدرن درگیر می‌شود؛ نگرانی‌هایی که نیروی محرک بخش زیادی از فیلم‌های نولان‌اند. او حتی در موضوعی که بارها به آن پرداخته شده، زاویه‌های خاص خودش را پیدا می‌کند و دردِ دلتنگی و فقدان اودیسئوس (با بازی مت دیمون) را برجسته می‌کند، بی‌آنکه از حس ماجراجوییِ اصلی شعر بکاهد. تماشای فیلم واقعاً لذت‌بخش است.