نقدهای فیلم رفتگان

• + فیلمنامه
• + ریتم

اسکورسیزی لازم نبود «Infernal Affairs» را بازسازی کند، اما کاری که با آن کرده بیشتر ادای احترام به فیلم اصلی است تا توهین به آن: «The Departed» منبعش را از نو تصور می‌کند، نه اینکه صرفاً از آن تغذیه کند. استخوان‌بندی فیلم اول را حفظ می‌کند و در عین حال شکل‌وتفصیل تازه‌ای به آن می‌دهد. داستان روشن‌تر شده و جاهای خالی فیلم اصلی با پرداختی کاوشگرانه، اما به‌اندازه، پر شده‌اند. این فیلم هم لحظه‌های باشکوه دارد و هم ظرافت‌های ریز؛ با اینکه بیش از دو ساعت طول می‌کشد، به شکلی معجزه‌آسا جمع‌وجور و چابک به نظر می‌رسد. نمونه‌ای هوشمندانه از قصه‌گویی روشن و سرراست است.

• − کارگردانی

این فیلم به پای بهترین آثار کارگردان نمی‌رسد؛ عمدتاً چون آن هنرنمایی‌های چشمگیر و ماهرانه‌ی سینمایی را ندارد که به شهرتش کمک کردند. اما آن‌قدر سرزنده، خونین، خنده‌دار، شیطنت‌آمیز، پرتنش و بی‌پرواست که از همان جنس به نظر می‌رسد؛ حال‌وهوایی که کمتر اثری از کارهای او در دهه‌ی گذشته توانسته به‌خوبی از کار دربیاورد.

• + کارگردانی

«رفتگان» لذت‌بخش‌ترین فیلم اسکورسیزی در سال‌های اخیر است. اما تماشایش به دل‌نازک‌ها توصیه نمی‌شود. فیلم بی‌ادبانه، تلخ و خشن است و بی‌پروا به ملاحظه‌کاری‌های سیاسیِ رایج بی‌اعتناست. اما اگر شک دارید که می‌شود در تمام این کلافِ درهم‌وبرهمِ بدگمانی، فریب و خون‌ریزی خندید، حواستان به نماهای پایانی باشد. ضربه‌ی آخر اسکورسیزی چشمکی است که از او بعید است، اما کاملاً به‌جاست.

«رفتگان» اغلب زیاده‌روی می‌کند، اما هیچ‌وقت کسل‌کننده نمی‌شود. در بسیاری از ویژگی‌هایی که فیلم‌های مارتین اسکورسیزی را تعریف می‌کنند، کمی بیش از حد پیش می‌رود؛ بااین‌حال، تقریباً محال است در برابرش مقاومت کرد. گاهی زیادی پرطمطراق و ملودراماتیک است و گاهی بیش از حد شیفته‌ی خشونت و ژست‌های مردانه‌ی زمخت. فیلم، قصه‌ای عامه‌پسند و پرهیاهوست که لباس‌های طراحان گران‌قیمت به تن کرده؛ اما چه خوب هم می‌جوشد!

• − کارگردانی

این به این معنی نیست که «رفتگان» فیلم بدی است؛ اصلاً چنین نیست. اما وقتی می‌دانیم کارگردانش کیست و چه‌قدر آدم بااستعدادی با او کار کرده‌اند، سخت است از این‌که اسکورسیزی حسابی میخکوبمان نکرده، ناامید نشویم. آیا این بهترین فیلم او از زمان «رفقای خوب» است؟ حتماً؛ اما به درخشش آن فیلم نمی‌رسد.

• + ریتم

خوشحال‌کننده است که اسکورسیزی دوباره به میدان برگشته، و لذت‌بخش است که تریلری درباره‌ی پلیس‌ها و خلافکارها می‌بینیم که هم پرانرژی است و هم شوخ‌طبع. بااین‌حال، فیلمی شیک و سرگیجه‌آور است که حتی در دو ساعت‌ونیم هم برق‌آسا می‌گذرد و تا صحنه‌ی پایانی مدام زخم را عمیق‌تر می‌کند و حال‌تان را به هم می‌زند.

• − فیلمنامه

اسکورسیزی مستأصل شده؟ این فیلمنامه بوی استیصال می‌دهد؛ انگار دارد به‌زور چیزی جور می‌کند تا خوراکِ دل‌مشغولی‌های اصلی‌اش در سینما را فراهم کند. اما خطری که این‌بار از آن نگریخت این بود که نیازش او را تا مرز تقلایی دردناک ببرد. به یاد نمی‌آورم در هیچ‌یک از فیلم‌های اسکورسیزی، لحظه‌ای به اندازه این ضربه‌ی آخر، به شکلی تکان‌دهنده پیش‌پاافتاده باشد.

چیزی که باعث می‌شود «رفتگان» هم موفق باشد و هم مایه‌ی آسودگی خاطر، این نیست که کارگردانِ «کوندون» ــ فیلمِ صمیمانه و از دل برآمده‌ی آقای اسکورسیزی درباره‌ی دالایی‌لاما ــ به خیابان‌های خشنِ دنیای خودش برگشته است؛ مسئله اینجا خودِ فیلم و فیلم‌سازی است، نه اهمیت و جایگاه بزرگِ خودِ کارگردان.

• − فیلم‌برداری

این یکی از بهترین فیلم‌های اسکورسیزی نیست؛ دوربین در آن، برخلاف «خیابان‌های پایین‌شهر»، «راننده تاکسی»، «گاو خشمگین» و «رفقای خوب»، جهان کاملی را با همه‌ی ابعاد روانی و زیبایی‌شناختی‌اش آشکار نمی‌کند. اما فیلم سرگرمی‌ای خشن و پرانرژی است که سرخوشیِ بی‌رحمانه‌ای دارد، و حرف‌زدن در آن بی‌پرواترین و پرزرق‌وبرق‌ترین عنصر است.

اینجا تلاشی برای ساختن فیلمی بزرگ و مهم در کار نیست؛ فقط تلاشی فوق‌العاده موفق برای ساختن یک فیلم جنایی خوب است. آن حال‌وهوای خودآگاهانه و اسکارپسندِ «دارودسته‌های نیویورک» و «هوانورد» از بین رفته. جایش را سرزندگی گرفته؛ لذتی شیطنت‌آمیز از روایت‌کردن داستانی خشن و شهری به مؤثرترین شکل ممکن.