نقدهای فیلم تل ماسه

• ± فیلمنامه
• ± طراحی صحنه
• − ریتم
• ± محتوا و پیام فیلم

مقایسه‌ای که امیدوار بودم مدام در ذهنم نچرخد، مقایسه با زک اسنایدر بود. این مقایسه از دو جهت اهمیت دارد. از نظر وفاداری مطلق به متن، فیلم با Watchmen اسنایدر که در سال ۲۰۰۹ ساخته شد، هم‌خانواده است؛ تقلیدی چشمگیر که به ایده‌های نگران‌کننده‌ی اثر اصلی و حس شورش‌گریِ نهفته در آن اعتنایی ندارد. (رمان Dune با معیارهای ضروری و به‌حقِ امروز، از نظر سیاسی عمیقاً ناپذیرفتنی است؛ اما باعث می‌شود دلمان برای آن جسارت‌ها تنگ شود.) فیلم همین‌طور بخشی از قصه‌گویی خوبِ آغازین و طراحی صحنه‌ی هنرمندانه و پرپیچ‌وتابش را هم خراب می‌کند و هرچه به پایان زمان فیلم نزدیک‌تر می‌شویم، به رگباری بی‌وقفه از انفجارها و خشونت خونین فرو می‌غلتد.

• − شخصیت‌پردازی

فیلمی با چنین وسعت و غنایی دستاوردی درخشان است، اما تحسین‌کردنش از دوست‌داشتنش آسان‌تر است. یک‌جایی هم رگه‌ای از انسانیت در فیلم پیدا می‌شود: در اصل، داستان بزرگ‌شدن پسری است که در مسیر رهبر شدن، سرسخت‌تر و بدبین‌تر می‌شود. اما اصلاً کسی به شخصیت‌های سطحی و زیادی جدی فیلم اهمیت می‌دهد؟ اسم‌های غریب و لباس‌های پرجزئیاتی دارند، اما هیچ‌کدام‌شان در مقایسه با شخصیت‌های یک اپرای فضاییِ دیگر که اسمش را نمی‌آورم، گرما یا شخصیت چندانی ندارند.

کسانی که ویلنوو را فیلمسازی می‌دانند که خودش را زیادی جدی می‌گیرد، شوخ‌طبع نیست و متظاهر و ملال‌آور است، بعید است «تلماسه» به این زودی نظرشان را عوض کند؛ اما شاید این خودشان باشند که ضرر می‌کنند. هنوز معلوم نیست برادران وارنر، با توجه به اوضاع ناامیدکننده فروش در گیشه، درخواست ساخت دنباله را می‌پذیرد یا نه. اما فعلاً بحث ما این نیست؛ «تلماسه» بی‌تردید فیلمی چشمگیر و مسحورکننده است و عظمتی خیال‌انگیز دارد.

• − محتوا و پیام فیلم
• − فیلمنامه
• − ریتم

فیلم آن‌قدر زنده و پررنگ از کار درآمده که حوصله‌سربر نیست، اما بخش زیادی از وقتش را صرف دست‌وپا زدن میان سرگرمیِ عامه‌پسند و تمثیلی جدی می‌کند. از طرفی، همان‌طور که تیتراژ آغازین هم می‌گوید، فیلم واقعاً «قسمت اول» است و در پایان ۱۵۵ دقیقه‌اش هیچ گره‌گشایی واقعی‌ای ارائه نمی‌دهد. فقط نیمه‌ی یک فیلم است.

• + کارگردانی
• − فیلمنامه

اجرای فوق‌العاده‌ی ویلنوو اغلب این واقعیت را از چشم پنهان می‌کند که داستان فیلم در اصل بیشتر پیش‌درآمدی است: داستانی مفصل درباره‌ی خاستگاه ماجرا، بی‌آنکه آغاز و پایان مشخصی داشته باشد. شاید امسال، یا حتی هیچ‌وقت، فیلم دیگری نباشد که صحنه‌ای را که در آن یک شخصیت از دیگری یک لیوان آب می‌خواهد، به یک جور اجرای هنریِ روان‌گردان و حسابی کوبنده تبدیل کند.

این جهانی است که آدم را در خودش غرق می‌کند و به جایی دیگر می‌برد؛ کنجکاوی‌برانگیز و کاملاً شکل‌گرفته و پرداخت‌شده است. می‌توانیم از وقت‌گذراندن در آن لذت ببریم، بی‌آنکه بر اساس تصورمان از این‌که کدام شخصیت باید در این دنیا «برنده» شود، درباره‌اش قضاوت کنیم. نمی‌دانم سرانجام این داستان چه می‌شود، اما فعلاً راضی‌ام از درخشش ادویه لذت ببرم.

• + ریتم

اینجا با چیزهای زیادی طرفیم: اپرای فضایی با حال‌وهوایی شبه‌کتاب‌مقدسی که یک پایش «لورنس عربستان» است و یک پایش فیلم گنگستری. تعریف‌کردن داستان در دو فیلم به ویلنوو اجازه داده با حوصله و جزئیات پیش برود و عجله نکند.

ساختن فیلمی که قرار است آغازگر یک مجموعه باشد، فوت‌وفن خودش را دارد. این فیلم از نظر وسعت و جلوه‌های چشم‌نواز، درست همان چیزی است که طرفداران می‌توانند آرزویش را داشته باشند؛ اما ویلنوو و فیلمنامه‌نویس‌ها ـ و البته باید زیمرِ آهنگساز را هم اضافه کنم ـ پایان را درست جمع نمی‌کنند و می‌گذارند فیلمشان کم‌کم فروکش کند.

• + کارگردانی
• − شخصیت‌پردازی

اگر حتی کمی علاقه دارید ببینید یک فیلم‌ساز تجاری که فیلم‌هایش همیشه گیراست و مصرانه لحنی جدی دارد، با پول، تخیل و جسارت فراوان چه می‌کند، «تلماسه» به‌اندازه کافی حماسی است؛ هرچند جای خالی کوچکی در دلش هست، درست همان‌جایی که باید شخصیت اصلیِ گیراتری باشد.

• + فیلمنامه

برای من واقعاً حیرت‌آور است، و این را باید به حساب ویلنوو گذاشت که این تلماسه‌ی تازه از نظر ایده‌ی اصلی، سیاست و داستان علمی‌تخیلیِ اپرایی‌اش کاملاً روشن و قابل‌فهم است. فیلم همچنین سرشار از همان شکوه حماسیِ چشم‌اندازی است که طرفداران تلماسه همیشه اصرار دارند متن اصلی را خاص می‌کند.