حمیدرضا نعیمی: بیضایی نوشتنش تمام شد، اما تفکرش زنده است

در پی درگذشت بهرام بیضایی، نویسنده، پژوهشگر و کارگردان برجسته تئاتر و سینمای ایران، حمیدرضا نعیمی با نگاهی انتقادی و تحلیلی، به جایگاه این هنرمند در فرهنگ معاصر و نوع مواجهه نهادهای رسمی با او پرداخت. نعیمی معتقد است مرگ بیضایی پایان یک مسیر نیست، بلکه آغاز مرحله‌ای تازه از تفسیر و تأویل آثار اوست.

حمیدرضا نعیمی با اشاره به شوک ناشی از شنیدن خبر درگذشت بیضایی گفت: فقدان چنین چهره‌هایی تنها یک غم شخصی یا هنری نیست، بلکه آسیبی جدی به پیکره فرهنگ کشور وارد می‌کند. به گفته او، حذف تدریجی هنرمندان اندیشمند از میدان عمل، نتیجه نگاه سودمحور و غیرفرهنگی به هنر است.

این نویسنده و کارگردان تئاتر، با بازگویی خاطره‌ای از سال‌های پایانی حضور بیضایی در ایران، به تلاش مستقیم او برای فعالیت در داخل کشور اشاره کرد؛ تلاشی که بی‌پاسخ ماند. به گفته نعیمی، بیضایی با در دست داشتن چند نمایشنامه، شخصاً به تئاتر شهر مراجعه کرده و آمادگی خود را برای اجرای اثر اعلام کرده بود، اما هرگز امکان کار برای او فراهم نشد.

نعیمی این اتفاق را نمادی از بی‌توجهی ساختاری به اندیشه و تجربه دانست و تأکید کرد: در فضایی که دلالی و سوداگری بر فرهنگ اولویت دارد، طبیعی است که خانه یک متفکر یا هنرمند بی‌پاسخ بماند. کسی از هنرمند نمی‌پرسد چرا بیکار مانده یا چرا دانش و تجربه‌اش به نسل بعد منتقل نمی‌شود.

او در ادامه با اشاره به جایگاه بیضایی در کنار نام‌هایی چون اکبر رادی، غلامحسین ساعدی، محمود استادمحمد و اسماعیل خلج گفت: این نسل، کاری را که باید انجام می‌داد، به انجام رساند. به‌ویژه بیضایی که آزمونی دشوارتر را پشت سر گذاشت و توانست زبان دراماتیک فارسی را وارد مرحله‌ای تازه کند.

به باور نعیمی، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای بهرام بیضایی، گسترش دایره واژگان زبان فارسی و فعال‌سازی ظرفیت‌های فراموش‌شده آن بود؛ مسئله‌ای که او را به هنرمندی چندلایه و چندوجهی تبدیل کرد. بیضایی نه‌تنها نمایشنامه‌نویس، بلکه متفکر، پژوهشگر و معمار زبان نمایشی بود.

این مدرس دانشگاه با تأکید بر اینکه بیضایی هرگز اهل قدسی‌سازی نبود، گفت: او از تقدس‌گرایی گریزان بود و همین نگاه باعث علاقه عمیقش به فردوسی شده بود. بیضایی معتقد بود فردوسی را می‌توان نقد کرد، درباره‌اش اندیشید و دوباره خواند؛ همان نگاهی که باید درباره خود او نیز وجود داشته باشد.

نعیمی در جمع‌بندی سخنانش گفت: شاید نوشتن بیضایی متوقف شده باشد، اما تأویل آثارش ادامه دارد. اندیشه، زبان و فرم او در آثار دیگران بازتولید می‌شود و نسل‌های آینده نیز ناگزیر به بازخوانی او خواهند بود. برخی مرگ‌ها فراموش نمی‌شوند، زیرا با خود پرسش، آگاهی و مسئولیت می‌آورند.

او در پایان با نقل‌قولی از برتولت برشت گفت: «کسی که هنوز می‌خندد، خبر فاجعه را نشنیده است.» به باور نعیمی، این جمله امروز بیش از هر زمان دیگری درباره فقدان بهرام بیضایی صدق می‌کند.

منبع: ایلنا