مستند شگفت‌انگیز «در سپهر ایران»؛ ۶ سال پژوهش درباره نور در معماری ایرانی

مجید کریمی، کارگردان مستند «در سپهر ایران» که در بخش مستند چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر حضور دارد، درباره موضوع این اثر گفت: این مستند نتیجه شش سال پژوهش و فیلمبرداری است و به بررسی «رد پای نور در معماری ایران» از دوران آریایی‌ها تا امروز می‌پردازد. تیم ساخت به ۹۶ لوکیشن در ۱۷ استان و ۲۶ شهر و منطقه سفر کرده و ایده اولیه اثر از یک پژوهش دانشگاهی درباره نور در معماری تاریخی ایران شکل گرفته است. ابتدا قرار بود پروژه یک سریال باشد، اما در نهایت به یک فیلم سینمایی مستند تبدیل شد.

نور در معماری ایرانی؛ از آسمان تا زمین

کریمی محور اصلی مستند را «اندیشه نور» در باور ایرانیان عنوان کرد و توضیح داد: این اندیشه از خورشید به عنوان نماد آسمانی تا آتش به عنوان نمود زمینی نور گسترده شده است. نمونه‌های شاخص شامل:

معابد مهرپرستی با سوراخ هورنو در سقف برای ورود نور

کاخ‌های هخامنشی مانند تخت جمشید با دریچه‌های مربعی

گنبد مسجد شیخ لطف‌الله با پنجره‌های دو لایه برای نور یکنواخت

او همچنین تأکید کرد که بسیاری از عناصر معماری باستانی مانند چهارطاقی و چلیپا به مساجد و کلیساهای اسلامی منتقل شده و آیات نورانی قرآن بر در و دیوار مساجد ادامه همان اندیشه کهن است.

کشف جدید درباره «کعبه زرتشت»

کریمی درباره یافته‌های مهم مستند گفت: دو نکته کلیدی در طول ساخت روشن شد:

همزیستی مسالمت‌آمیز ادیان در تاریخ ایران، نمونه آن خیابان سی‌تیر تهران که بناهای مقدس چند دین کنار هم قرار دارند.

ارائه فرضیه جدید درباره بنای مرموز کعبه زرتشت در نقش‌رستم.

به گفته او، برخلاف نظریه‌های رایج که این بنا را محل نگهداری اوستا، آتشکده یا تقویم می‌دانستند، شواهدی مانند سکه‌های شاهزادگان پارس، موقعیت بنا در مقابل آرامگاه داریوش، و ساختار بسته و فاقد تهویه آن نشان می‌دهد این بنا احتمالاً محل خاموش کردن «آتش شاه» پس از درگذشت وی بوده است. این نظریه با حکمت‌الله ملاصالحی، استاد باستان‌شناسی در میان گذاشته شده و می‌تواند زمینه کاوش‌های علمی دقیق‌تر شود.

نور، آتش و آب؛ عناصر مقدس در معماری ایران

کریمی با اشاره به اهمیت عناصر طبیعی گفت: علاوه بر نور و آتش، آب نیز عنصری مقدس بوده، به ویژه در سرزمین خشک ایران. مثال‌ها شامل:

معبد آناهیتا در بیشاپور: حوض‌های روباز با انعکاس آسمان

حوض‌های مرکزی حیاط مساجد اسلامی: استمرار اندیشه آب

آتشکده‌ها: مانند یزد و فیروزآباد، که آب همواره در کنار آتش حضور داشته است

او افزود: این عناصر نشان‌دهنده تداوم اندیشه‌های باستانی در معماری ایرانی و نقش آنها در شکل‌دهی به هویت فرهنگی ایران هستند.

جشنواره فجر و امید به دیده شدن آثار مستند

کریمی درباره حضور در جشنواره گفت: «امیدوارم آثار مستند به ویژه مستندهای بلند توسط داوران متخصص و مستندسازان باتجربه داوری شوند». او هدف پروژه را بازشناسی فرهنگ، تمدن و باورهای فلات ایران در ابعاد باستان‌شناسی، معماری و اسطوره‌شناسی عنوان کرد و افزود: «می‌خواستیم نشان دهیم چگونه ایزدان طبیعی مثل آب، باد، خاک و آتش و به ویژه نور، در طول هزاره‌ها در کالبد معماری ایران تداوم یافته و هویت ما را شکل داده‌اند.»

منبع/خبرگزاری مهر